Bắc Ireland: Kết quả kiểm toán tác động tích cực đến cải cách mua sắm công

(BKTO) - Báo cáo “Mua sắm công tại Bắc Ireland” của Cơ quan Kiểm toán Bắc Ireland (NIAO) năm 2023 chỉ ra những điểm yếu mang tính hệ thống trong quản trị, năng lực, dữ liệu và giám sát. Những cải cách tiếp nối sau đó cho thấy phát hiện và kiến nghị kiểm toán đã góp phần thúc đẩy thay đổi chính sách, quản trị và khả năng tiếp cận thị trường công.

Những điểm yếu hệ thống

Mua sắm công là hoạt động có quy mô đáng kể tại Bắc Ireland. Theo Bộ Tài chính Bắc Ireland (DoF), khoảng 25% tổng nguồn lực dành cho Cơ quan Hành pháp Bắc Ireland được sử dụng cho hoạt động mua sắm. Riêng năm tài chính 2021 - 2022, giá trị hợp đồng được khu vực công trao thầu đã vượt 3,4 tỷ Bảng Anh.

Với quy mô này, hiệu quả mua sắm không chỉ nằm ở việc mua hàng hóa, dịch vụ với mức giá hợp lý, mà còn liên quan đến khả năng thực hiện các mục tiêu về môi trường, xã hội, phát triển kinh tế và an ninh chuỗi cung ứng. Do đó, NIAO tiến hành cuộc kiểm toán nhằm tập trung xem xét cách thức hoạt động mua sắm được quản lý ở cấp chiến lược trên phạm vi toàn khu vực công.

Hoạt động mua sắm trên phạm vi toàn khu vực công Bắc Ireland có sự tham gia của nhiều cơ quan, tổ chức và 9 Trung tâm Chuyên môn về Mua sắm công (CoPE). Theo Chính sách Mua sắm công Bắc Ireland (NIPPP), Hội đồng Mua sắm công giữ vai trò trung tâm trong xây dựng, điều phối chính sách, giám sát tuân thủ, thiết lập mục tiêu hiệu quả và theo dõi kết quả. Tuy nhiên, NIAO nhận định có ít bằng chứng cho thấy Hội đồng thực hiện hiệu quả vai trò định hướng chiến lược.

NIAO không kết luận toàn bộ hoạt động mua sắm công đều không hiệu quả. Vấn đề được chỉ ra là những điểm yếu mang tính hệ thống. Theo đánh giá của NIAO, trong hai thập kỷ trước thời điểm kiểm toán, 4 cấu phần then chốt cần để có một cơ chế mua sắm công vận hành hiệu quả chưa được đáp ứng đầy đủ, gồm: chiến lược; năng lực và khả năng thực hiện; quản trị và trách nhiệm giải trình; dữ liệu và tính minh bạch.

Những hạn chế này gắn với nhiều trường hợp thất bại trong mua sắm công, mang tính chất nghiêm trọng và được dư luận quan tâm, đặc biệt liên quan đến các dự án xây dựng quy mô lớn và công nghệ thông tin, với tình trạng chậm tiến độ, vượt dự toán. Các báo cáo, cuộc điều tra trước đó cũng chỉ ra hạn chế về kỹ năng, năng lực lãnh đạo, xác định nhu cầu, thiết kế yêu cầu mua sắm, đánh giá hồ sơ dự thầu, lựa chọn nhà cung cấp, quản lý hợp đồng và khai thác dữ liệu.

Kiến nghị hướng vào thay đổi cách thức vận hành của hệ thống 

Từ những phát hiện trên, NIAO cho rằng cần có sự thay đổi ở cấp hệ thống, thay vì chỉ điều chỉnh từng quy trình.Theo đó, Bộ Tài chính được kiến nghị rà soát căn bản cơ chế hiện hành về xây dựng chiến lược, phát triển chính sách, quản trị và trách nhiệm giải trình; đồng thời xem xét vai trò, trách nhiệm, cơ cấu thành viên của Hội đồng Mua sắm công và mối quan hệ với Hội đồng Công vụ Bắc Ireland (NICS Board), Cơ quan Hành pháp và các CoPE.

NIAO cũng kiến nghị xây dựng chiến lược mới cho hoạt động mua sắm tại Bắc Ireland, xác định rõ mục tiêu, ưu tiên và thời hạn; tăng cường giám sát chiến lược đối với năng lực và khả năng thực hiện; thống nhất các tiêu chuẩn cơ sở đối với CoPE và các cơ quan có thẩm quyền ký kết hợp đồng.

Ngoài ra, Hội đồng Mua sắm công cần thiết lập cơ chế bảo đảm các cơ quan, tổ chức cung cấp dữ liệu mua sắm đầy đủ, chính xác và kịp thời, qua đó phục vụ giám sát hiệu quả, đánh giá giá trị với chi phí và tác động của các khoản chi tiêu.

NIAO cho biết, tác động của cuộc kiểm toán cần được nhìn trong một quá trình cải cách rộng hơn. Theo đó, từ năm 2020, Thỏa thuận “New Decade, New Approach” (Thập kỷ mới, Cách tiếp cận mới) đã xác định chuyển đổi phương thức vận hành mua sắm công là một ưu tiên của Cơ quan Hành pháp Bắc Ireland. Tháng 12/2020, Hội đồng Mua sắm công được tái cơ cấu, chuyển từ mô hình gồm các Thư ký Thường trực của các Bộ sang mô hình kết hợp giữa chuyên gia mua sắm công, đại diện nhà cung cấp chiến lược và đại diện khu vực tình nguyện/cộng đồng.

Sau đó, Hội đồng được giao ưu tiên triển khai hai chính sách mới về an ninh chuỗi cung ứng và giá trị xã hội, đồng thời thay đổi phương thức phổ biến và sử dụng chính sách, hướng dẫn mua sắm.

NIAO ghi nhận các cải cách này nhưng cho rằng chúng chưa giải quyết đầy đủ các điểm yếu mang tính chiến lược. Báo cáo năm 2023 vì thế tiếp tục đặt ra những yêu cầu đối với cách thức quản trị, giám sát và đo lường hiệu quả của toàn hệ thống.

Tác động bước đầu của cuộc kiểm toán

Sau kiểm toán, Bộ Tài chính Bắc Ireland tiếp tục triển khai một số biện pháp đáng chú ý như: ban hành Tuyên bố Chính sách về Mua sắm công cùng các cơ chế bảo đảm mới; công bố các chỉ số đo lường kết quả hoạt động mới áp dụng liên ngành; sửa đổi Chính sách về Giá trị xã hội nhằm giảm những rào cản ngoài dự kiến đối với doanh nghiệp siêu nhỏ và doanh nghiệp nhỏ; công bố Chiến lược Truyền thông với Nhà cung cấp.

Những thay đổi này cho thấy chính quyền đã mở rộng trọng tâm cải cách từ quy trình đấu thầu sang quản trị, đo lường hiệu quả, minh bạch và khả năng tiếp cận thị trường của nhà cung cấp.

Một kết quả cụ thể được NIAO ghi nhận là số lượng nhà cung cấp thuộc nhóm có thể gặp nhiều rào cản hơn khi tiếp cận thị trường mua sắm công đã tăng lên. Từ tháng 7/2025 đến tháng 02/2026, có thêm 882 doanh nghiệp siêu nhỏ đăng ký trên hệ thống eTendersNI và 131 tổ chức tình nguyện và cộng đồng đăng ký mới. Tổng cộng, 1.013 tổ chức thuộc hai nhóm này đăng ký mới trong giai đoạn trên.

Đặc biệt, kết quả này được ghi nhận trong bối cảnh Chính sách về Giá trị xã hội được điều chỉnh nhằm giảm những rào cản ngoài dự kiến đối với các doanh nghiệp siêu nhỏ và doanh nghiệp nhỏ. Ở phạm vi rộng hơn, NIAO đánh giá các cải cách đã góp phần tăng cường quản trị, nâng cao tính minh bạch và cải thiện khả năng tiếp cận của các nhà cung cấp đối với cơ hội mua sắm công.

Tác động của kiểm toán vì vậy không chỉ được thể hiện ở việc các kiến nghị được tiếp nhận, mà còn ở những thay đổi tiếp nối trong chính sách và thực tiễn. Tuy nhiên, những kết quả bước đầu chưa đồng nghĩa quá trình cải cách đã hoàn tất.

Được biết, năm 2024, Ủy ban Tài khoản công (PAC) tiếp tục xem xét hoạt động mua sắm công và kết luận vẫn cần có một chiến lược mua sắm công, đồng thời khẩn trương củng cố cơ chế quản trị và trách nhiệm giải trình. PAC cũng nhấn mạnh nhu cầu tăng cường năng lực và kỹ năng mua sắm, cải thiện sự tham gia của các bên liên quan, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, và thúc đẩy khả năng tiếp cận thị trường công của các nhà cung cấp.

Điều này cho thấy tác động của kiểm toán không nhất thiết được đo bằng việc mọi kiến nghị đã hoàn thành. Trong nhiều trường hợp, tác động nằm ở việc kiểm toán làm rõ vấn đề, tạo cơ sở cho thay đổi chính sách, thúc đẩy trách nhiệm giải trình và mở ra những bước cải tiến tiếp theo. Kiểm toán hoạt động có thể đóng vai trò như một mắt xúc trong cả một chu trình cải cách chính sách, thay vì chỉ là công cụ đánh giá về những gì đã xảy ra trong quá khứ. Giá trị của kiểm toán khu vực công, theo đó, không chỉ nằm ở việc phát hiện vấn đề, mà còn ở khả năng biến phát hiện thành kiến nghị, biến kiến nghị thành hành động và theo dõi xem hành động đó có tạo ra thay đổi thực chất hay không./.

Theo niauditoffice.gov.uk và tổng hợp