Bảo đảm tính khả thi và hiệu quả thực hiện chính sách phòng, chống tác hại của thuốc lá

(BKTO) - Thẩm tra sơ bộ Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá (PCTHTL), Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội đề nghị Cơ quan soạn thảo rà soát, đánh giá kỹ tác động chính sách và các giải pháp tổ chức thực hiện để bảo đảm tính khả thi, hiệu quả của Luật khi ban hành.

Cấm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và chất gây nghiện

Theo Tờ trình Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật PCTHTL, Dự án Luật được ban hành nhằm hoàn thiện khung pháp lý về PCTHTL, bảo đảm thể chế hóa đầy đủ chủ trương, đường lối của Đảng, thống nhất, đồng bộ với hệ thống pháp luật và phù hợp với bối cảnh thực tiễn.

Đồng thời, bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khoẻ nhân dân; giảm tỷ lệ tử vong, giảm gánh nặng bệnh tật, góp phần giảm chi phí y tế, bảo vệ môi trường và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

Ông Hà Anh Đức - Cục trưởng Cục Quản lý khám, chữa bệnh, Bộ Y tế nêu rõ, báo cáo tổng kết 13 năm thi hành Luật PCTHTL cho thấy, nhờ có nhiều nỗ lực trong công tác PCTHTL, tỷ lệ sử dụng thuốc lá điếu thông thường trong nam giới trưởng thành giảm, đồng thời tỷ lệ phơi nhiễm với khói thuốc thụ động cũng giảm đáng kể cả ở các hộ gia đình, nơi công cộng và nơi làm việc. Đây là những kết quả rất đáng khích lệ.

Tuy nhiên, những thành tựu này có nguy cơ bị ảnh hưởng, làm suy giảm kết quả đạt được bởi việc gia tăng tỷ lệ sử dụng thuốc lá mới (chủ yếu là thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng), đặc biệt là trong giới trẻ.

Hiện Luật PCTHTL chưa có quy định cụ thể về khái niệm “Thuốc lá điện tử”, “Thuốc lá nung nóng” và quy định cấm đối với hai sản phẩm này. Trong khi đó, Nghị quyết số 173/2024/QH15 đã cấm toàn diện thuốc lá điện tử (TLĐT), thuốc lá nung nóng (TLNN) và cấm toàn diện “chất gây nghiện, gây hại cho sức khỏe của con người”. Luật Đầu tư đã cấm kinh doanh TLĐT, TLNN.

Từ thực tế đó, Dự thảo Luật bổ sung quy định về cấm sản xuất, kinh doanh, tàng trữ, vận chuyển, xuất khẩu, nhập khẩu, quá cảnh, tạm nhập, tái xuất, chuyển khẩu, chứa chấp, sử dụng TLĐT, TLNN và thuốc lá khác; cấm sản xuất, mua bán, xuất khẩu, nhập khẩu, thiết bị điện tử, cụm linh kiện, linh kiện (bộ phận) rời, dung dịch để lắp ráp, sản xuất TLĐT, TLNN, thuốc lá khác; cấm trưng bày sản phẩm thuốc lá.

Ngoài ra, Dự thảo Luật đã sửa đổi, bổ sung khái niệm “thuốc lá”, “thuốc lá điện tử”, “thuốc lá nung nóng”, “thiết bị điện tử”, “thuốc lá đặc chế” và “thuốc lá khác” nhằm luật hóa khái niệm TLĐT, TLNN, chất gây nghiện, gây tác hại cho sức khỏe con người đã bị cấm tại Nghị quyết số 173/2024/QH15 của Quốc hội để quy định hành vi bị cấm.

Đối với “một số hành vi bị nghiêm cấm” tại Điều 9 Luật PCTHTL (khoản 4 Điều 1 Dự thảo Luật), Ban soạn thảo đã bổ sung các hành vi bị cấm đối với TLĐT, TLNN, thuốc lá khác và thiết bị điện tử, linh kiện rời dùng để lắp ráp thuốc lá điện tử để phù hợp Luật Đầu tư, Nghị quyết số 173/2024/QH15 của Quốc hội, theo đề xuất của Bộ Tài chính, Bộ Công Thương và phù hợp với thực tiễn xuất hiện các sản phẩm mới có chứa nicotine trái phép, gây hại cho sức khỏe con người và sự phát triển của việc bán thuốc lá trên môi trường mạng và các nền tảng trực tuyến dẫn đến khó kiểm soát.

Dự thảo Luật PCTHTL cũng bãi bỏ điều kiện kinh doanh đối với việc “thành lập và tổ chức hoạt động cai nghiện, tư vấn cai nghiện thuốc lá”, bãi bỏ thủ tục hành chính đối với “giấy phép mua bán thuốc lá” và “giấy phép bán thuốc lá”.

Rà soát, bảo đảm tính thống nhất trong Dự thảo Luật

Từ góc độ cơ quan thẩm tra, Thường trực Ủy ban Văn hoá và Xã hội cơ bản thống nhất về mục đích, quan điểm xây dựng Luật; đồng thời đánh giá nội dung dự thảo phù hợp với các quy định của Hiến pháp, thể chế hóa chủ trương, đường lối của Đảng về tăng cường kiểm soát các yếu tố nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe như rượu, bia, thuốc lá; cơ bản bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ trong hệ thống pháp luật và tương thích với các điều ước quốc tế.

Thường trực Ủy ban tán thành sự cần thiết sửa đổi khái niệm thuốc lá và bổ sung các khái niệm về TLĐT, TLNN và thuốc lá khác. Các khái niệm này đóng vai trò quan trọng trong việc bảo đảm tính khả thi và hiệu quả thực hiện chính sách cấm toàn diện TLĐT, TLNN và chất gây nghiện.

Tuy nhiên, Cơ quan thẩm tra chỉ ra, một số khái niệm chưa bảo đảm tính bao quát các dạng sản phẩm TLĐT, TLNN và các dạng nguyên liệu dùng cho TLĐT, TLNN, có sự trùng lặp, chưa thống nhất giữa các khái niệm. Do đó, Cơ quan thẩm tra đề nghị tiếp tục nghiên cứu hoàn thiện các khái niệm trong Dự thảo Luật.

Về Các hành vi bị nghiêm cấm (khoản 4 Điều 1 sửa đổi, bổ sung Điều 9 Luật hiện hành), Thường trực Ủy ban đề nghị cân nhắc sử dụng từ "tàng trữ" khi áp dụng cho hoạt động hợp pháp phục vụ nghiên cứu khoa học; đồng thời nghiên cứu bổ sung bao quát các hình thức phân phối, cấp phát, chuyển nhượng, cho mượn giữa các cơ sở nghiên cứu.

Ủy ban cũng đề nghị phân định rõ hành vi trưng bày bị cấm tại Luật này với hoạt động niêm yết giá, sử dụng biển hiệu, tên thương mại hợp pháp theo Luật Sở hữu trí tuệ, Luật Giá.

Về thuốc lá đặc chế, Cơ quan thẩm tra nêu rõ, theo định nghĩa tại Dự thảo Luật, thuốc lá đặc chế là nguyên liệu có chứa nicotine được sản xuất để chuyên sử dụng cho thiết bị TLNN. “Đề nghị Cơ quan chủ trì soạn thảo làm rõ quan điểm có cấm thuốc lá đặc chế không vì Nghị quyết số 173/2024/QH15 quy định cấm chất gây nghiện, gây tác hại cho sức khỏe con người" – Ủy ban Văn hóa và Xã hội nêu quan điểm.

Liên quan đến quản lý kinh doanh thuốc lá, khoản 4 Điều 1 sửa đổi, bổ sung Điều 9 Luật hiện hành quy định cấm toàn bộ hành vi sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu TLĐT, TLNN và thuốc lá khác; nhưng khoản 1 Điều 19 lại quy định sản xuất, nhập khẩu thuốc lá phải có giấy phép.

Theo Cơ quan thẩm tra, quy định này có thể dẫn đến cách hiểu TLĐT hay TLNN cũng được cấp phép sản xuất, nhập khẩu nếu đáp ứng điều kiện. Vì vậy, Cơ quan soạn thảo cần rà soát, bảo đảm tính thống nhất trong dự thảo Luật.

Về quy định bán thuốc lá, Dự thảo bổ sung quy định cơ sở bán buôn, bán lẻ thuốc lá phải kiểm tra căn cước hoặc ứng dụng định danh quốc gia (VNeID) hoặc hộ chiếu khi bán lẻ thuốc lá cho người có dấu hiệu nghi ngờ dưới 18 tuổi mua thuốc lá là cần thiết.

Tuy nhiên, Ủy ban Văn hóa và Xã hội đề nghị cần có hướng dẫn cụ thể để bảo đảm tính khả thi. Đồng thời, Cơ quan soạn thảo cần làm rõ lý do bỏ quy định "doanh nghiệp, đại lý bán buôn, đại lý bán lẻ thuốc lá phải có giấy phép bán thuốc lá theo quy định của Chính phủ”, bởi đây được coi là công cụ quan trọng để kiểm soát hoạt động bán thuốc lá.

Đề nghị tăng diện tích cảnh báo sức khỏe lên 85%.

Tại Phiên họp, các đại biểu đồng tình và đánh giá cao Ban soạn thảo đã luật hoá việc cấm TLĐT, TLNN, đồng bộ với Nghị quyết số 173/2024/QH15 và Luật Đầu tư đã được Quốc hội thông qua.

Đồng tình quan điểm của Cơ quan thẩm tra, một số ý kiến cho rằng, định nghĩa về thuốc lá trong Dự thảo Luật đang gộp chung sản phẩm bị cấm với sản phẩm kinh doanh có điều kiện, dẫn đến một khái niệm thuốc lá duy nhất nhưng kéo theo hai quy chế pháp lý trái ngược nhau, một sản phẩm vừa bị cấm theo Điều 9 nhưng lại thuộc diện cấp phép theo Điều 19.

Đại biểu Vũ Văn Tiến - Ủy viên hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Văn hóa và Xã hội chỉ rõ, hiện nay Việt Nam thuộc nhóm có diện tích cảnh báo tác hại thuốc lá trên bao bì sản phẩm thấp nhất khu vực ASEAN và xếp thứ 95/140 quốc gia trên thế giới. Trong khi diện tích cảnh báo tác hại của thuốc lá trên bao bì mà Thái Lan áp dụng là 85%, Singapore là 75%, thì quy định hiện hành tại Việt Nam là 50%. Vì vậy, các đại biểu đề nghị Cơ quan soạn thảo sửa nội dung này, tăng diện tích cảnh báo lên 85%.

Các ý kiến cũng đề nghị đánh giá tính khả thi của quy định “cấm thuốc lá trong phạm vi 100m quanh trường học, bệnh viện”, đánh giá tác động khi quy định “cấm quá cảnh TLĐT, TLNN và thuốc lá khác”; cân nhắc quy định giao quyền cho cơ sở bán buôn, bán lẻ thuốc lá được thực hiện kiểm tra căn cước, hoặc ứng dụng định danh quốc gia (VNeID) hoặc hộ chiếu.

Đối với đề xuất bãi bỏ điều kiện của cơ sở hỗ trợ cai nghiện thuốc lá, các ý kiến đề nghị Cơ quan soạn thảo tiếp tục rà soát, cân nhắc bởi việc này có thể ảnh hưởng đến cơ sở pháp lý cho xã hội hóa, thu hút nguồn lực ngoài nhà nước tham gia công tác cai nghiện thuốc lá, tạo ra khoảng trống pháp lý.

Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Nguyễn Đắc Vinh nhấn mạnh, việc triển khai Luật PCTHTL thời gian qua đã đạt những kết quả nhất định, trong đó số người hút thuốc lá đã giảm so với trước.

Tuy nhiên, cần tiếp tục kiên trì các chính sách, đặc biệt là bảo vệ trẻ em, giảm tỷ lệ tiếp xúc thụ động với khói thuốc lá; từng bước giảm tỷ lệ người hút thuốc lá.

Chủ nhiệm Nguyễn Đắc Vinh đề nghị Ban soạn thảo rà soát kỹ thuật, đánh giá kỹ tác động chính sách và nhất là các giải pháp tổ chức thực hiện; đồng thời tiếp tục tham vấn đầy đủ các cơ quan, đối tượng chịu tác động; tiếp thu, giải trình thấu đáo, minh bạch, bảo đảm các quy định chặt chẽ, dựa trên căn cứ khoa học, thực tiễn và khả thi.