Đổi mới kiểm toán hiệu quả dự án đầu tư để nâng cao giá trị quản trị công

(BKTO) - Kiểm toán các dự án đầu tư công không chỉ nhằm phát hiện sai phạm hay xác nhận số liệu tài chính, mà ngày càng khẳng định vai trò là công cụ đánh giá độc lập về hiệu quả sử dụng nguồn lực công và giá trị phát triển của dự án. Đây cũng là định hướng để Kiểm toán nhà nước (KTNN) tiếp tục đổi mới phương pháp kiểm toán, góp phần hoàn thiện thể chế, nâng cao chất lượng quản trị quốc gia và thúc đẩy phát triển bền vững. Phóng viên Báo Kiểm toán đã có cuộc trao đổi với ông Lại Xuân Nghị - Phó Kiểm toán trưởng KTNN chuyên ngành IV về nội dung này.

Thưa ông, nâng cao hiệu quả đầu tư công là yêu cầu xuyên suốt nhằm tạo động lực cho phát triển kinh tế - xã hội. Với vai trò là cơ quan kiểm tra, đánh giá độc lập việc quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công, KTNN đã đóng góp như thế nào trong việc nâng cao hiệu quả các dự án đầu tư công?

KTNN không chỉ là cơ quan kiểm tra việc quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công mà còn là thiết chế đánh giá độc lập hiệu quả của các chính sách, chương trình và dự án đầu tư công.

Trong lĩnh vực đầu tư công, vai trò của KTNN đang chuyển từ kiểm tra tính tuân thủ sang đánh giá hiệu quả đầu tư. Nếu trước đây trọng tâm là xác nhận quyết toán, phát hiện sai phạm thì nay yêu cầu đặt ra là đánh giá mức độ hoàn thành mục tiêu đầu tư, hiệu quả khai thác công trình và giá trị kinh tế - xã hội mà dự án mang lại. Đây cũng là xu hướng của kiểm toán công hiện đại.

Ở góc độ quản trị quốc gia, KTNN là một mắt xích quan trọng trong chu trình quản lý đầu tư công. Thông qua hoạt động kiểm toán, KTNN cung cấp bằng chứng khách quan giúp Quốc hội, Chính phủ và các cơ quan quản lý đánh giá hiệu quả chính sách, nhận diện bất cập và hoàn thiện cơ chế quản lý.

Một trong những đóng góp nổi bật của KTNN là nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực công. Qua kiểm toán các dự án đầu tư, KTNN đã phát hiện nhiều tồn tại trong công tác chuẩn bị đầu tư, khảo sát, thiết kế, đấu thầu, quản lý chi phí, giải phóng mặt bằng và khai thác công trình sau đầu tư. Các kiến nghị kiểm toán không chỉ xử lý sai phạm mà còn góp phần hạn chế thất thoát, lãng phí và nâng cao hiệu quả sử dụng vốn đầu tư công.

Đồng thời, KTNN cũng đóng góp tích cực vào việc hoàn thiện thể chế quản lý đầu tư công. Nhiều bất cập trong cơ chế quản lý đầu tư, xây dựng, đất đai, đấu thầu và quản lý tài sản công được phát hiện qua kiểm toán đã trở thành cơ sở để các cơ quan có thẩm quyền nghiên cứu, sửa đổi, bổ sung chính sách. Đây là giá trị gia tăng quan trọng của hoạt động kiểm toán, vượt ra ngoài phạm vi xử lý tài chính.

Thông qua kiểm toán hiệu quả các dự án đầu tư, KTNN không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực công mà còn thúc đẩy hoàn thiện chính sách, tăng cường trách nhiệm giải trình và hướng tới mục tiêu phát triển bền vững.

Bên cạnh những kết quả đạt được, theo ông, hoạt động kiểm toán đánh giá hiệu quả các dự án đầu tư hiện nay đang đối mặt với những khó khăn, thách thức nào?

Mặc dù hệ thống pháp luật về đầu tư công từng bước được hoàn thiện và hoạt động kiểm toán đã chuyển dần sang tiếp cận kiểm toán hiệu quả, song việc đánh giá hiệu quả các dự án đầu tư vẫn còn không ít khó khăn.

Thách thức lớn nhất hiện nay là hệ thống tiêu chí đánh giá hiệu quả đầu tư chưa theo kịp yêu cầu phát triển mới, chưa phản ánh đầy đủ bản chất của hiệu quả đầu tư công trong bối cảnh nền kinh tế chuyển sang mô hình tăng trưởng dựa trên đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và phát triển bền vững.

Hiện nay, việc đánh giá vẫn chủ yếu dựa vào tiến độ, tỷ lệ giải ngân, khối lượng thực hiện, mức độ tuân thủ pháp luật hay giá trị quyết toán. Đây là những chỉ tiêu cần thiết nhưng chưa phản ánh đầy đủ hiệu quả thực chất của đầu tư công đối với phát triển kinh tế - xã hội.

Thực tế cho thấy, có những dự án hoàn thành đúng tiến độ, đúng dự toán nhưng hiệu quả khai thác chưa cao hoặc chưa đạt mục tiêu phát triển như kỳ vọng. Điều này cho thấy khoảng trống trong hệ thống tiêu chí đánh giá hiệu quả đầu tư hiện nay, đồng thời ảnh hưởng đến chất lượng kiểm toán và khả năng đánh giá đầy đủ tác động của đầu tư công đối với sự phát triển của đất nước. Điều đó cho thấy, đã đến lúc cần chuyển từ đánh giá "dự án làm đúng" sang đánh giá "dự án tạo ra giá trị".

Đây cũng là yêu cầu đặt ra đối với KTNN trong việc tiếp tục đổi mới nội dung, phương pháp và cách tiếp cận kiểm toán để đáp ứng yêu cầu quản trị quốc gia trong giai đoạn mới.

Từ thực tiễn đó, theo ông, hoạt động kiểm toán cần đổi mới như thế nào để đánh giá đầy đủ hơn hiệu quả các dự án đầu tư công?

Theo tôi, kiểm toán hiệu quả phải chuyển mạnh từ đánh giá quá trình sang đánh giá kết quả và giá trị công. Khi Đảng, Quốc hội và Chính phủ đang chuyển mạnh sang quản lý theo kết quả thì kiểm toán cũng phải trở thành công cụ đánh giá độc lập về mức độ hoàn thành các mục tiêu phát triển, góp phần hoàn thiện thể chế, nâng cao chất lượng quản trị công và sử dụng hiệu quả các nguồn lực quốc gia.

Theo đó, KTNN cần hoàn thiện khung tiêu chí đánh giá hiệu quả dự án đầu tư và xây dựng bộ tiêu chí kiểm toán theo từng lĩnh vực đầu tư để bảo đảm tính khả thi khi triển khai, đồng thời tạo nền tảng hình thành hệ thống tiêu chuẩn quốc gia về đánh giá hiệu quả đầu tư công.

Cùng với việc hoàn thiện tiêu chí, phương pháp kiểm toán cũng cần chuyển từ phát hiện sai phạm sang đánh giá kết quả đầu tư, hiệu quả khai thác và giá trị phát triển mà dự án tạo ra. Nếu trước đây trọng tâm là đánh giá việc tuân thủ pháp luật và xác nhận số liệu tài chính thì hiện nay cần tập trung vào mức độ hoàn thành mục tiêu đầu tư, hiệu quả khai thác và tác động phát triển của dự án. Nói cách khác, kiểm toán không chỉ trả lời dự án có đúng quy định hay không, mà còn phải trả lời dự án có sử dụng hiệu quả nguồn lực công và tạo ra giá trị tương xứng cho nền kinh tế, người dân hay không?

Để nâng cao hiệu quả đầu tư công và phát huy tốt hơn vai trò của KTNN trong đánh giá hiệu quả các dự án đầu tư, theo ông cần tiếp tục hoàn thiện những cơ chế, chính sách nào trong thời gian tới?

Theo tôi, trước hết cần hoàn thiện hệ thống pháp luật về quản lý đầu tư công theo hướng bổ sung các quy định về đánh giá hiệu quả khai thác sau đầu tư, tác động kinh tế - xã hội và giá trị công. Đồng thời, nghiên cứu xây dựng bộ tiêu chí quốc gia về đánh giá hiệu quả đầu tư công để thống nhất trong quản lý, giám sát và kiểm toán.

Bên cạnh đó, các cơ quan quản lý nhà nước cần chuyển từ phương thức đánh giá chủ yếu dựa trên tiến độ thực hiện và tỷ lệ giải ngân sang đánh giá theo chuỗi giá trị trong toàn bộ vòng đời dự án. Khi hiệu quả đầu tư được đo bằng những giá trị thực sự mang lại cho nền kinh tế và người dân, hoạt động đầu tư công sẽ được quản lý minh bạch, hiệu quả và bền vững hơn; đồng thời, kiểm toán cũng phát huy đầy đủ vai trò là công cụ nâng cao chất lượng quản trị quốc gia.

Xin trân trọng cảm ơn ông!./.