Đưa trợ giúp pháp lý, hòa giải ở cơ sở đến gần hơn với đồng bào vùng cao Sơn La

(BKTO) - Với hơn 80% dân số là đồng bào dân tộc thiểu số, Sơn La từng đối mặt với nhiều rào cản địa hình và ngôn ngữ trong hành trình đưa pháp luật đến với nhân dân. Năm 2026, nhờ chủ động triển khai Quyết định số 920/QĐ-TTg và sự chỉ đạo quyết liệt của lãnh đạo tỉnh, ngành Tư pháp Sơn La đã tạo "đột phá kép": vừa nâng cao chất lượng trợ giúp pháp lý, vừa khơi dậy sức mạnh hòa giải tại cơ sở, quyết tâm không để ai bị bỏ lại phía sau trên hành trình tiếp cận công lý.

Từ quyết sách chiến lược đến thực tiễn triển khai

Ngày 4/8/2026, UBND tỉnh Sơn La ban hành Quyết định số 1972/QĐ-UBND về kế hoạch triển khai thi hành Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý (TGPL) trên địa bàn tỉnh. Đến ngày 4/10/2026, tỉnh tiếp tục ban hành Quyết định số 2493/QĐ-UBND, kế hoạch triển khai thi hành Luật Hòa giải ở cơ sở. Hai văn bản cho thấy trợ giúp pháp lý và hòa giải ở cơ sở đều được đặt trong chương trình triển khai pháp luật của tỉnh trong năm nay.

Đây là hai hoạt động có chức năng khác nhau nhưng bổ trợ cho mục tiêu chung là bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người dân. Trợ giúp pháp lý là dịch vụ pháp lý miễn phí dành cho người thuộc diện được trợ giúp theo quy định; người được trợ giúp có thể được tư vấn, hướng dẫn, đại diện ngoài tố tụng hoặc tham gia tố tụng tùy vụ việc và điều kiện luật định. Trong khi đó, hòa giải ở cơ sở là việc hòa giải viên hướng dẫn, giúp các bên tự nguyện giải quyết mâu thuẫn, tranh chấp, vi phạm pháp luật thuộc phạm vi hòa giải, góp phần duy trì đoàn kết cộng đồng.

Với đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, việc đưa hai cơ chế này đến gần người dân đòi hỏi cách làm phù hợp với địa bàn: thông tin phải dễ hiểu, dễ nhớ; địa chỉ liên hệ phải rõ ràng; cán bộ và người có uy tín ở bản cần biết cách nhận diện nhu cầu pháp lý và hướng dẫn người dân đến đúng cơ quan, tổ chức có thẩm quyền.

Là địa bàn miền núi với 12 dân tộc anh em sinh sống, Sơn La đã chủ động tháo gỡ điểm nghẽn thủ tục trong công tác trợ giúp pháp lý. Thay vì phân bổ ngân sách qua nhiều tầng nấc như trước, địa phương đã vận dụng hiệu quả Quyết định số 920/QĐ-TTg và Thông tư số 112/2025/TT-BTC. Việc phân cấp tài chính triệt để giúp nguồn lực tư pháp chảy thẳng về cấp xã một cách nhanh chóng, kịp thời và phát huy tối đa quyền tự chủ tại cơ sở.

Sự chuyển động thực chất đó được minh chứng qua năng lực hoạt động của Trung tâm TGPL Nhà nước tỉnh Sơn La. Dù duy trì bộ máy tinh gọn với 21 viên chức, đơn vị đã đảm đương khối lượng công việc lớn. Báo cáo tại cuộc làm việc ngày 14/10/2026 với Lãnh đạo tỉnh cho thấy, giai đoạn 2025 - 2026, Trung tâm đã thụ lý 1.958 vụ việc; trong đó cử người tham gia tố tụng 1.313 vụ và đại diện ngoài tố tụng 365 vụ. Đáng chú ý, trong 745 vụ việc đã kết thúc, có tới 462 vụ đạt kết quả thành công xuất sắc, bảo vệ toàn vẹn quyền lợi cho đồng bào. Đơn vị cũng xử lý 1.154 văn bản kiểm tra đối tượng, bảo đảm 100% người nghèo đủ điều kiện đều được trợ giúp kịp thời.

Chia sẻ về định hướng này, ông Tòng Văn Minh, Giám đốc Trung tâm TGPL Nhà nước tỉnh Sơn La nhấn mạnh: “Mục tiêu cốt lõi là làm sao để đồng bào hiểu rõ: Trợ giúp pháp lý là dịch vụ hoàn toàn miễn phí của Nhà nước và pháp luật luôn đồng hành bảo vệ người yếu thế. Chúng tôi biên soạn tài liệu ngắn gọn, dễ hiểu và phát trực tiếp cho già làng, trưởng bản, người có uy tín. Khi chính họ nắm vững luật, chính sách sẽ được nhân bản tự nhiên qua chính tiếng nói của người dân trong bản.”

Phát huy vai trò "cầu nối" từ cộng đồng và hệ thống hòa giải cơ sở

Thấu hiểu đặc thù vùng cao, tỉnh xác định giải pháp căn cơ là lấy chính tiếng nói của đồng bào để tuyên truyền cho đồng bào, phát huy vai trò của già làng, trưởng bản và người có uy tín làm “hạt nhân” kết nối chính sách. Thay vì phổ biến một chiều, các tài liệu ngắn gọn được chuyển giao trực tiếp cho lực lượng uy tín để giải thích thấu đáo các quy định về hôn nhân gia đình, đất đai, phòng chống ma túy. Nhờ đó, hủ tục dần bị đẩy lùi, trong khi các hoạt động ngoại khóa cho gần 10.000 lượt học sinh bán trú đã ngăn chặn hiệu quả tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết.

Định hướng toàn diện cho công tác này đã được đồng chí Đặng Ngọc Hậu, Phó Chủ tịch UBND tỉnh, Chủ tịch Hội đồng phối hợp phổ biến, giáo dục pháp luật tỉnh Sơn La chỉ đạo trực tiếp tại cuộc làm việc ngày 14/10/2026. Biểu dương tỷ lệ thành công cao trong gần 2.000 vụ việc tố tụng, đồng thời đánh giá nỗ lực của đội ngũ tư pháp trong điều kiện địa bàn hiểm trở, lãnh đạo tỉnh đã vạch ra 4 chủ trương chiến lược:

Thứ nhất, đổi mới toàn diện nội dung và phương thức truyền thông, ưu tiên cao độ nguồn lực cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số và địa bàn đặc biệt khó khăn;

Thứ hai, đẩy mạnh ứng dụng nền tảng số, công nghệ thông tin và truyền thông đại chúng phù hợp với tập quán tiếp cận của người dân vùng cao;

Thứ ba, tăng cường phối hợp liên ngành giữa cơ quan tiến hành tố tụng và chính quyền cấp xã để kịp thời phát hiện, giới thiệu đối tượng thuộc diện được trợ giúp pháp lý miễn phí, tuyệt đối không để sót lọt;

Thứ tư, kiện toàn tổ chức bộ máy theo vị trí việc làm, tạo nguồn bổ nhiệm Trợ giúp viên pháp lý và nghiên cứu tổ chức thi nghiệp vụ định kỳ bằng trắc nghiệm để chuẩn hóa, nâng cao chất lượng chuyên môn thực chất.

Song song với mạng lưới tuyên truyền viên, các tổ hòa giải cơ sở tiếp tục khẳng định vai trò là “chốt chặn” giữ vững an ninh trật tự ngay từ địa bàn khu dân cư. Với việc Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi) chính thức được thông qua vào tháng 8/2026, các tổ hòa giải tại địa bàn vùng cao, bản mường đã có thêm hành lang pháp lý vững chắc. Nhờ sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa quy định pháp luật và hương ước, quy ước, những tranh chấp dân sự phát sinh từ đời sống thực tiễn - như tranh chấp nguồn nước, ranh giới nương rẫy hay mâu thuẫn gia đình - đều được giải quyết thấu tình đạt lý. Qua đó, mô hình này không chỉ giữ trọn tình làng nghĩa xóm, hạn chế khiếu kiện vượt cấp mà còn góp phần giảm tải áp lực xét xử cho hệ thống tư pháp.

Từ thực tiễn triển khai tại Sơn La, bài học kinh nghiệm sâu sắc rút ra là sự gắn kết chặt chẽ giữa quyết tâm chính trị của lãnh đạo tỉnh, việc vận dụng chủ động cơ chế từ Quyết định số 920/QĐ-TTg, cùng tinh thần phụng sự nhân dân của đội ngũ cán bộ tư pháp. Bằng việc chuẩn hóa bộ máy, đổi mới phương thức truyền thông và khơi dậy sức mạnh cộng đồng, Sơn La đang minh chứng một thực tế: công lý chỉ thực sự bền vững khi bắt rễ sâu từ niềm tin của đồng bào, tạo nền tảng vững chắc để xây dựng các bản mường ngày càng ấm no, giàu đẹp trên dải biên cương Tây Bắc./.