Giải bài toán nhân lực công nghệ mới: Từ hợp tác “ba nhà” đến đặt hàng đào tạo

(BKTO) - Sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI), chuyển đổi số, công nghiệp lượng tử và vật liệu mới đang đặt ra những thách thức chưa từng có về nguồn nhân lực. Việc chủ động chuyển từ mô hình tuyển dụng truyền thống sang "hợp tác ba nhà" (nhà nước - nhà trường - doanh nghiệp) và gắn kết với đào tạo theo đặt hàng thực chất hứa hẹn sẽ tạo ra đột phá để giải bài toán nhân lực công nghệ mới.

Nghịch lý giữa bằng cấp và năng lực thực hành

Tại Diễn đàn hợp tác nhà trường - doanh nghiệp năm 2026, GS,TS. Lê Quân - Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo - đã chia sẻ câu chuyện đáng suy ngẫm khi dẫn đầu Đoàn thí sinh Việt Nam tham dự Kỳ thi Kỹ năng nghề thế giới diễn ra tại Thượng Hải: Kỳ thi này có 3 nhóm năng lực được đề cao, gồm ngoại ngữ, đặc biệt là tiếng Anh, năng lực số và năng lực thực hành. Nhưng có một thực tế là một thí sinh đi thi phải kèm theo một phiên dịch.

Thứ trưởng Lê Quân nhấn mạnh, khi xu hướng công nghệ trên thế giới thay đổi với tốc độ chóng mặt, khẩu hiệu "làm chủ kỹ năng, thay đổi tương lai" đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với sinh viên sau khi tốt nghiệp là phải thực sự làm chủ những năng lực cốt lõi để đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe và liên tục biến động của thị trường.

Đáng chú ý, một nghịch lý lớn đang tồn tại trong hệ thống giáo dục đại học hiện nay là hằng năm, tại các trường đại học, rất nhiều sinh viên tốt nghiệp đạt loại giỏi và loại xuất sắc, nhưng khi bước chân vào doanh nghiệp, một bộ phận không nhỏ vẫn bị đánh giá là chưa đáp ứng được yêu cầu công việc.

Vấn đề này đặt ra câu hỏi lớn cho các nhà quản lý giáo dục: Cách thức đánh giá, xếp loại sinh viên hiện nay tại các cơ sở đào tạo có thực sự tương thích với nhu cầu thực tế của đơn vị sử dụng lao động? Việc đánh giá sinh viên nếu vẫn nặng về lý thuyết, dựa chủ yếu vào một cuốn luận văn, khóa luận hay báo cáo tốt nghiệp hàng chục trang về quá trình thực tập mô phỏng thì khó có thể phản ánh chính xác năng lực thực chiến của người học.

Từ góc độ cơ sở đào tạo, PGS, TS. Trần Thị Mỹ Diệu - Hiệu trưởng Trường Đại học Văn Lang - cho biết, mặc dù nhà trường đã xây dựng mạng lưới hợp tác sâu rộng với hàng nghìn doanh nghiệp nhằm mang lại nhiều kết quả tích cực, nhưng trên thực tế, sự liên kết này vẫn đối mặt với không ít rào cản.

Hạn chế lớn nhất hiện nay là sinh viên còn thiếu cơ hội tiếp cận với bài toán thật, dữ liệu thật, công nghệ thật. Phần lớn sinh viên vẫn chỉ được học tập và rèn luyện thông qua các tình huống mô phỏng. Khi thiếu đi môi trường cọ xát thực tế, sinh viên ra trường dù có bảng điểm đẹp vẫn “chới với” khi đối mặt với các yêu cầu công việc thực tiễn.

Thực tế hiện nay, các doanh nghiệp không còn đơn thuần tìm kiếm những ứng viên có khối lượng kiến thức chuyên môn thuần túy, mà đặc biệt coi trọng các năng lực nền tảng như khả năng thích ứng linh hoạt, tư duy phân tích, kỹ năng giải quyết vấn đề phức tạp, năng lực tự học suốt đời và mức độ am hiểu công nghệ. Chính sự lệch pha giữa chuẩn đánh giá học thuật và tiêu chí tuyển dụng thực tế đã tạo ra khe hở lớn về chất lượng nhân lực công nghệ.

"Hợp tác ba nhà" và năng lực cốt lõi trong thời đại AI

Để tháo gỡ triệt để những điểm nghẽn nêu trên, giải pháp mang tính chiến lược và cốt lõi là phải đẩy mạnh mô hình "hợp tác ba nhà": Nhà nước - nhà trường - doanh nghiệp. Sự phối hợp đồng bộ này sẽ giải quyết được các vướng mắc về thiết kế chương trình đào tạo, ứng dụng công nghệ, bảo hộ sở hữu trí tuệ, đầu tư trang thiết bị thực hành và đào tạo nâng cao năng lực cho đội ngũ giảng viên.

Theo Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Lê Quân, doanh nghiệp cần thay đổi phương thức tiếp cận, không dừng lại ở việc chờ đợi để tuyển dụng lao động sau đào tạo theo cách truyền thống, mà phải chủ động đồng hành cùng nhà trường ngay từ khâu đầu tiên. Doanh nghiệp là lực lượng đi đầu trong việc nắm bắt xu hướng công nghệ và nhu cầu thị trường, do đó, cần tham gia sâu vào việc đồng thiết kế chương trình học, xây dựng chuẩn đầu ra, chuyển giao công nghệ, hỗ trợ chuyên gia giảng dạy và tạo điều kiện cho sinh viên thực tập, nghiên cứu thông qua các dự án, đề án thực tế.

Đối với các cơ sở giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp, lãnh đạo Bộ Giáo dục và Đào tạo nhấn mạnh việc tập trung trang bị cho người học 3 nhóm năng lực cốt lõi: Năng lực ngoại ngữ; năng lực số và ứng dụng AI không chỉ dành riêng cho sinh viên ngành công nghệ thông tin mà phải được trang bị cho tất cả sinh viên ở mọi lĩnh vực; năng lực thực hành.

Đặc biệt, trong thời đại AI và chuyển đổi số, cá thể hóa trong quá trình đào tạo trở thành yếu tố then chốt. Sinh viên ngay từ năm thứ nhất có thể tham gia vào các dự án nghiên cứu do doanh nghiệp đồng hành cùng giáo sư, qua đó sớm tích lũy các năng lực liên ngành mà xã hội đang có nhu cầu cao.

Bộ Giáo dục và Đào tạo đang triển khai các khung chính sách linh hoạt, đặc cách về điều kiện mở ngành đối với các lĩnh vực ứng dụng công nghệ mới. Đồng thời chỉ đạo các trường chuẩn bị sẵn sàng các điều kiện đào tạo nhân lực cho các ngành hạ tầng chiến lược, điển hình như dự án đường sắt tốc độ cao.

Trong bối cảnh công nghệ và việc làm thay đổi nhanh chóng, thu hẹp khoảng cách giữa giảng đường và thực tiễn đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ, lâu dài giữa Nhà nước - nhà trường - doanh nghiệp, qua đó giúp người học được trang bị năng lực thực chất, đáp ứng yêu cầu của doanh nghiệp cũng như thị trường lao động./.

       Diễn đàn hợp tác nhà trường – doanh nghiệp năm 2026 với chủ đề "Kết nối đặt hàng đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho các ngành công nghệ mới nổi" do Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp với Trường Đại học Văn Lang tổ chức ngày 28/9 thu hút gần 500 đại biểu từ gần 100 trường đại học, cao đẳng và 55 doanh nghiệp lớn trong các lĩnh vực IT, AI, edtech, tài chính, logistics.

      Tại Diễn đàn, 15 thỏa thuận hợp tác trực tiếp (U2B) đã được ký kết, tăng cường kết nối trực tiếp nhà trường - doanh nghiệp. Các đại biểu cũng đã trực tiếp tham quan mô hình thực tế tại Tổ hợp trung tâm công nghệ, đổi mới sáng tạo và dữ liệu Galaxy Innovation GiHub (Tập đoàn Sovico – Vietjet).