Hoàn thiện pháp luật về phòng, chống tác hại của thuốc lá: Siết chặt thể chế, nâng cao hiệu quả thực thi

(BKTO) - Tác hại của thuốc lá đối với sức khỏe cộng đồng và nền kinh tế đang là một thách thức lớn tại Việt Nam. Trước sự bùng nổ của thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng cùng các hình thức tiếp thị tinh vi, việc sửa đổi, bổ sung Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đã trở thành yêu cầu cấp thiết. Dự án Luật sửa đổi đang được Quốc hội xem xét thảo luận nhằm thể chế hóa đường lối của Đảng, hoàn thiện khung pháp lý đủ mạnh để bảo vệ sức khỏe nhân dân.

Luật hóa lệnh cấm toàn diện đối với thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng

Theo báo cáo từ Bộ Y tế, mỗi năm Việt Nam ghi nhận hơn 100.000 ca tử vong liên quan đến thuốc lá (gồm khoảng 84.500 ca tử vong do hút thuốc chủ động và 18.800 ca do phơi nhiễm khói thuốc thụ động). Ước tính tổn thất chi phí y tế cho các bệnh do thuốc lá gây ra vào năm 2022 đã lên tới 108,7 nghìn tỷ đồng.

Chia sẻ tại Tọa đàm “Hoàn thiện pháp luật về phòng, chống tác hại của thuốc lá – “Bịt” khoảng trống, “siết” quản lý” do Báo Pháp luật Việt Nam phối hợp với Quỹ Phòng bệnh (Bộ Y tế) tổ chức, TS. Nguyễn Huy Quang - nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế (Bộ Y tế), Trưởng ban Tư vấn, Phản biện và Giám định xã hội, Tổng hội Y học Việt Nam nhấn mạnh, thuốc lá là yếu tố nguy cơ hàng đầu gây ra các bệnh thuộc nhóm bệnh không lây nhiễm (chiếm 73% mô hình bệnh tật ở Việt Nam). 

Theo TS. Nguyễn Huy Quang, Việt Nam có một quy định rất tiến bộ và được Tổ chức Y tế Thế giới đánh giá cao. Nội dung cấm sản xuất, kinh doanh, xuất khẩu, nhập khẩu, tàng trữ, lưu giữ, vận chuyển, tạm nhập, tái xuất, sử dụng, chứa chấp, thông tin, quảng cáo, khuyến mại, tài trợ đối với thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm mới đã được Quốc hội thông qua tại Nghị quyết. Trong lần sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá (năm 2012), cần đưa quy định đó vào Luật để bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật.

Dự thảo Luật đã cụ thể hóa khái niệm và quy định cấm triệt để mọi hành vi sản xuất, kinh doanh, tàng trữ, vận chuyển, nhập khẩu, quảng cáo, tiếp thị và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng cùng các linh kiện, phụ kiện rời. Quy định này đóng vai trò quyết định trong việc bịt kín kẽ hở pháp lý, ngăn chặn nguy cơ thế hệ trẻ bị lệ thuộc vào nicotine.

Mở rộng không gian không khói thuốc để bảo vệ sức khỏe cộng đồng

Song hành với cấm thuốc lá thế hệ mới, việc mở rộng môi trường không khói thuốc là giải pháp căn cơ nhằm bảo vệ cộng đồng khỏi tác hạicủa khói thuốc thụ động.

Đánh giá thực trạng phơi nhiễm khói thuốc tại các địa điểm công cộng, PGS.TS Trần Thị Tuyết Hạnh - Giảng viên cao cấp chuyên ngành Sức khỏe môi trường, Trường Đại học Y tế Công cộng dẫn chứng: Khảo sát toàn cầu GATS 2015 cho thấy tỷ lệ phơi nhiễm khói thuốc thụ động tại nhà hàng là 91% và quán cà phê là 89%.

Nghiên cứu năm 2024 tại 34 tỉnh, thành phố, tỷ lệ này dù đã giảm nhưng vẫn ở mức 67% tại nhà hàng, quán ăn và 59,2% tại quán cà phê. Như vậy, cứ ba người đến địa điểm ăn uống công cộng thì có khoảng hai người phải hít khói thuốc thụ động. Tình trạng này không chỉ đe dọa sức khỏe cộng đồng mà còn gây nguy cơ lớn cho người lao động tại các cơ sở dịch vụ.

Cùng quan điểm, TS. Nguyễn Huy Quang chỉ ra bất cập của Luật hiện hành khi vẫn cho phép bố trí nơi dành riêng cho người hút thuốc tại khách sạn, nhà nghỉ, tàu thủy, tàu hỏa... Trong bối cảnh đẩy mạnh mô hình thành phố không khói thuốc, việc tiếp tục duy trì phòng hút thuốc riêng làm giảm hiệu quả phòng chống tác hại thuốc lá. Do đó, việc quy định mở rộng các địa điểm cấm hút thuốc hoàn toàn trong nhà và khuôn viên là bước đi tiến bộ và tất yếu.

Hoàn thiện hệ thống pháp luật song song với nâng cao năng lực giám sát và xử lý vi phạm

Một khung pháp lý chặt chẽ chỉ thực sự có hiệu lực khi đi kèm với năng lực giám sát và chế tài xử lý nghiêm minh. TS. Nguyễn Huy Quang khẳng định, bên cạnh việc hoàn thiện pháp luật, chúng ta còn cần có cơ chế giám sát để bảo đảm các quy định được thực thi đến nơi đến chốn. Chẳng hạn, chúng ta đã có các nghị định về xử phạt vi phạm hành chính, nhưng thực tế vẫn còn tình trạng trưng bày, bán thuốc lá tại khu vực trường phổ thông; trên mạng xã hội vẫn có quảng cáo, mua bán thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng hoặc những sản phẩm thuốc lá độc, lạ nhằm tiếp cận giới trẻ.

Công tác thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm cũng còn những hạn chế nhất định. Vì vậy, cần thực hiện đồng thời hai vấn đề: một là tiếp tục hoàn thiện pháp luật về phòng, chống tác hại của thuốc lá; hai là phải có cơ chế kiểm soát chặt chẽ, bảo đảm các quy định của pháp luật được thực thi nghiêm minh. Có như vậy, pháp luật về phòng, chống tác hại của thuốc lá mới không chỉ nằm trên giấy mà thực sự đi vào thực tiễn cuộc sống."

Ở góc độ thực thi tại cơ sở, PGS.TS Trần Thị Tuyết Hạnh cho biết, những rào cản hiện nay gồm thói quen xã hội coi việc mời thuốc lá là phổ biến, chủ cơ sở và nhân viên thiếu kỹ năng nhắc nhở hoặc treo biển cấm sai mục đích, cùng việc một số địa phương chưa xây dựng quy trình, chỉ tiêu trách nhiệm giám sát xử phạt cụ thể. 

Do đó, việc hoàn thiện luật cần đi đôi với tháo gỡ các vướng mắc này, nâng cao năng lực cho lực lượng chức năng, phân công rõ trách nhiệm người đứng đầu, cấm trưng bày tại điểm bán và kiểm soát chặt chẽ các hành vi vi phạm trên môi trường số cũng như khu vực quanh trường học.

Hoàn thiện pháp luật phòng, chống tác hại của thuốc lá là đòi hỏi cấp thiết từ thực tiễn. Việc đưa lệnh cấm toàn diện thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng vào Luật, mở rộng không gian không khói thuốc và thắt chặt cơ chế giám sát, xử lý vi phạm sẽ tạo thành lá chắn toàn diện bảo vệ sức khỏe nhân dân, hướng tới phát triển bền vững.