Nam Phi: Sai phạm kéo dài trong lĩnh vực quốc phòng

(BKTO) - Sai phạm trong quản lý tài chính, mua sắm và thực thi trách nhiệm tại Bộ Quốc phòng và Cựu chiến binh Nam Phi cùng các đơn vị trực thuộc đang làm gia tăng những rủi ro nghiêm trọng. Tình trạng coi thường pháp luật không chỉ đe dọa tính minh bạch tài chính mà còn tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến chủ quyền quốc gia.

Đối mặt với khủng hoảng

Ngày 30/9, Tổng Kiểm toán Nam Phi đã trình bày kết quả kiểm toán năm tài chính 2025-2026 trước Quốc hội, chỉ ra những sai phạm nghiêm trọng và sự suy giảm trách nhiệm giải trình tại Bộ Quốc phòng và Cựu chiến binh Nam Phi cùng các đơn vị trực thuộc, gồm Tổng công ty Vũ khí Armscor, Ủy ban Phụ trách truyền thông lĩnh vực quốc phòng và cựu chiến binh, Cơ quan Phụ trách cựu chiến binh và Công ty TNHH Giải pháp công nghệ quốc phòng, an ninh Denel. Theo báo cáo, lĩnh vực quốc phòng đang đối mặt với một cuộc khủng hoảng thực sự, đe dọa hoạt động của nhiều cơ quan.

Một trong những vấn đề đáng chú ý là tình trạng thiếu minh bạch trong hoạt động của Quỹ Bảo hiểm y tế cho lực lượng thường trực. Bộ Quốc phòng và Cựu chiến binh đã trình bày báo cáo về Quỹ, song nội dung được đánh giá là vắn tắt, sơ sài, chỉ nêu việc Quỹ ngừng hạch toán các khoản chi tiêu và không còn thực hiện những chức năng, nhiệm vụ cốt lõi được giao từ khi thành lập. Văn phòng phụ trách bị chỉ trích vì không báo cáo đầy đủ tình hình hoạt động thực tế với lý do thông tin bị hạn chế, cần bảo mật và thiếu nhân sự. Những thông tin được cung cấp bị đánh giá là thiếu trung thực, minh bạch.

Công tác quản lý, mua sắm vũ khí cũng bộc lộ nhiều bất cập. Kết quả kiểm toán cho thấy 300 khẩu súng trường tự động đã được đặt mua và thanh toán nhưng không được bàn giao; nguyên nhân chưa được công khai. Những vấn đề tương tự xuất hiện trong các gói thầu mua sắm quốc phòng chiến lược và các thương vụ mua bán vũ khí.

Đáng chú ý là dự án đóng tàu khảo sát, đo đạc biển SAS Nelson Mandela. Hợp đồng có hiệu lực từ tháng 12/2017, với thời hạn bàn giao ban đầu được cam kết vào tháng 5/2021. Tuy nhiên, đến năm 2026, dự án vẫn chưa xác định được ngày bàn giao. Hơn 2 tỷ Rand Nam Phi, tương đương 122 triệu USD, đã được chi, nhưng thân tàu vẫn trong tình trạng dang dở tại TP. Durban.

Không chỉ có vậy, khoản chi tiền lương cho nhân sự vượt mức quy định đã xuất hiện từ năm tài chính 2017-2018. Một số dự án trị giá hàng tỷ Rand được triển khai với các khoản chi nằm ngoài khuôn khổ Luật Đấu thầu của Nam Phi. Hợp đồng quản lý tài sản năm 2019 trị giá 617 triệu Rand không được trao cho nhà thầu trúng thầu. Các hợp đồng gia hạn vượt giới hạn quy định có giá trị lên tới 605 triệu Rand, trong khi việc xử lý trách nhiệm đối với lãnh đạo và nhân sự liên quan đến các sai phạm, kể cả những trường hợp nghiêm trọng, vẫn chưa được thực hiện.

Chấn chỉnh trách nhiệm giải trình

Việc thực hiện các khuyến nghị kiểm toán từ năm trước không đạt yêu cầu, trong khi những thiếu sót và sai phạm mới tiếp tục phát sinh. Denel đã 9 năm liên tiếp bị từ chối đưa ra ý kiến kiểm toán. Armscor bị chỉ trích vì để xảy ra sai phạm trong 6 năm qua; thời gian này tại Ủy ban Phụ trách truyền thông lĩnh vực quốc phòng và cựu chiến binh là 4 năm, còn Cơ quan Phụ trách cựu chiến binh là 2 năm.

Trong bối cảnh đó, tỷ lệ nộp báo cáo tài chính đúng hạn theo quy định vẫn duy trì ở mức 100%. Đây là chỉ số duy nhất không suy giảm, trong khi các hoạt động quan trọng khác đều sa sút. Tổng Kiểm toán Nam Phi mô tả tình trạng này là “sự tự mãn trong vùng cấm” tại một số cơ quan nhà nước.

Báo cáo kiểm toán khuyến nghị Bộ Quốc phòng khẩn trương tái cấu trúc cơ chế trách nhiệm giải trình, trong bối cảnh tính minh bạch và trách nhiệm giải trình dường như không còn được coi trọng tại nhiều cơ quan. Hệ quả của tình trạng thiếu trách nhiệm không chỉ thể hiện trong sổ sách của những năm trước mà còn tác động đến hoạt động của các năm tiếp theo.

Hiện, Bộ Quốc phòng đang phải xử lý khoản chi bất thường lên tới 16,43 tỷ Rand và khoản chi lãng phí 492,6 triệu Rand chưa được điều tra làm rõ. Theo đánh giá của kiểm toán viên, nguyên nhân tiếp tục nằm ở văn hóa làm việc thiếu trách nhiệm, thiếu minh bạch. Cơ chế hiện hành không trao đủ quyền xử lý cho người chịu trách nhiệm; các hội đồng điều tra thường được thành lập muộn và không hoàn thành công việc. Khuyến nghị từ năm trước về việc yêu cầu Thư ký Quốc phòng thay đổi cơ chế này vẫn chưa được thực hiện.

Kiểm toán viên cảnh báo, nếu không có sự can thiệp mạnh mẽ nhằm bảo đảm trách nhiệm giải trình, các sai phạm có thể tiếp tục gia tăng. Những lời kêu gọi chung chung trong báo cáo của Bộ, tương tự các năm trước, sẽ không đủ sức khắc phục tình trạng này nếu thiếu thời hạn cụ thể, thiếu sự phân định rõ trách nhiệm và các chế tài xử lý đủ mạnh.

Theo đó, Bộ Quốc phòng cần trình một cơ chế quy trách nhiệm đã được điều chỉnh, bảo đảm người có thẩm quyền được phép xử lý các cá nhân vi phạm; đồng thời xây dựng kế hoạch cụ thể giải quyết khoản ngân sách 16,43 tỷ Rand và trình kế hoạch lên Ủy ban Thường trực về tài khoản công. Tất cả sai phạm trọng yếu còn tồn tại cần được theo dõi chặt chẽ, với lộ trình xử lý trong vòng 30 ngày./.

(Theo iol.co.za)