Nhiều rủi ro khi triển khai tuyến đường sắt vành đai Melbourne

(BKTO) - Dự án Tuyến đường sắt vành đai ngoại ô (SRL) tại bang Victoria, Australia đang đối mặt với những rủi ro đáng kể về chi phí, tiến độ và nguồn vốn. Báo cáo kiểm toán của Văn phòng Tổng Kiểm toán Bang Victoria (VAGO) vừa được công bố đã đưa ra nhiều kiến nghị nhằm tăng cường quản lý nguồn lực, minh bạch tài trợ và kiểm soát rủi ro trong quá trình triển khai dự án.

Chi phí, tiến độ và nguồn vốn đối mặt nhiều rủi ro

Thực hiện kiểm toán "Triển khai Tuyến đường sắt vành đai ngoại ô tại Victoria, Australia", VAGO đánh giá SRLA đã có các biện pháp nhận diện và quản lý rủi ro, song tại thời điểm kiểm toán chưa có đủ cơ sở để bảo đảm dự án sẽ hoàn thành trong phạm vi ngân sách được phê duyệt và đúng mục tiêu tiến độ năm 2035.

Theo đó, SRL East khó có khả năng được hoàn thành trong phạm vi ngân sách và đúng tiến độ đã công bố. Dù mới ở giai đoạn đầu triển khai, dự án đã xuất hiện các rủi ro đáng kể về chi phí và tiến độ do quy mô, tính phức tạp, điều kiện địa chất, ô nhiễm đất, biến động chi phí vật liệu và nhân công, cũng như việc chậm ký kết một số gói thầu.

Tuyến đường sắt vành đai ngoại ô dài 90 km, được quy hoạch nhằm kết nối các khu vực ngoại ô phía Đông và phía Tây của Melbourne thông qua Sân bay Melbourne, đồng thời hỗ trợ gia tăng dân số, nhà ở và việc làm tại các khu vực xung quanh nhà ga. Giai đoạn đầu tiên, SRL East, gồm đường hầm đôi dài 26 km nối từ Cheltenham đến Box Hill, 6 nhà ga ngầm mới và các khu vực phát triển xung quanh. Chính quyền bang công bố dự án có chi phí lên tới 34,5 tỷ AUD và cam kết đưa hệ thống vào khai thác trong năm 2035.

VAGO ước tính, chi phí dự án có thể lên tới 36,08 tỷ AUD, vượt mức 34,5 tỷ AUD Chính phủ công bố. Đáng chú ý, con số này chưa bao gồm đầy đủ một số khoản chi phí đáng kể, như: có ít nhất 1,6 tỷ AUD cho các công trình kết nối nhà ga và khoảng 500-750 triệu AUD để mua các khu đất chiến lược phục vụ cơ chế thu hồi giá trị.

Về tiến độ, nhiều gói công việc đã chậm từ vài tháng đến hơn một năm, trong khi nguồn vốn để ký một số gói thầu nhà ga chưa được bảo đảm đầy đủ. VAGO cho rằng chưa thể bảo đảm mục tiêu đưa SRL East vào khai thác trong năm 2035. Việc Chính phủ yêu cầu làm chậm tiến độ chi tiêu cũng làm gia tăng chi phí và rủi ro của dự án.

Không chỉ có vậy, VAGO cũng phát hiện nhiều vấn đề chưa minh bạch trong Chiến lược tài trợ dự án. Theo kế hoạch ban đầu, tổng nguồn vốn khoảng 34,5 tỷ AUD dự kiến được hình thành từ ba nguồn tương đối cân bằng, gồm ngân sách bang Victoria, Chính phủ Australia và các biện pháp thu hồi giá trị. Mỗi nguồn khoảng 11,5 tỷ AUD.

Tuy nhiên, đến tháng 6/2026, vẫn còn thiếu 5,5 tỷ AUD trong mức 11,5 tỷ AUD Bang Victoria dự kiến huy động từ Chính phủ Australia và 6 tỷ AUD từ nguồn Chính phủ Australia đã cam kết. Khoản thiếu hụt này khiến Bang Victoria chưa có đủ nguồn vốn được phê duyệt để ký hợp đồng gói nhà ga WPE; thời điểm ký hợp đồng mục tiêu phải lùi từ tháng 5/2026 sang tháng 5/2027.

VAGO cũng nhận thấy thông tin công khai về Chiến lược tài trợ chưa bảo đảm đầy đủ tính minh bạch. Chính phủ Bang đã phê duyệt tổng cộng 23,3 tỷ AUD vốn ngân sách Bang nhưng mới công bố công khai 11,8 tỷ AUD.

Khả năng huy động đầy đủ các nguồn vốn ngoài ngân sách Bang còn nhiều bất định, đặc biệt là nguồn thu từ các biện pháp thu hồi giá trị trong thời gian 40 năm, phụ thuộc vào kết quả phát triển thực tế và các quyết định của chính quyền trong tương lai. VAGO cũng nhận định khoản thu bổ sung đối với vé giao thông công cộng được áp dụng từ tháng 01/2025 để tạo nguồn thu chưa hoàn toàn phù hợp với Khung thu hồi giá trị của Bang.

Theo VAGO, sự thiếu hụt nguồn vốn được phê duyệt và những bất định về nguồn thu trong tương lai đang làm gia tăng rủi ro đối với việc ký kết các hợp đồng quan trọng và khả năng bảo đảm đầy đủ nguồn vốn cho dự án.

Lợi ích quy hoạch cần nguồn lực và quản trị tương xứng

VAGO đánh giá các kế hoạch cấu trúc và sửa đổi quy hoạch do SRLA xây dựng cho 6 khu vực quanh các nhà ga SRL East gồm Box Hill, Burwood, Glen Waverley, Clayton, Monash và Cheltenham nhìn chung phù hợp với mục tiêu phát triển của dự án. Sau quá trình tham vấn cộng đồng, các công cụ quy hoạch đã được hoàn thiện vào tháng 7/2026.

Tuy nhiên, việc hiện thực hóa các lợi ích về nhà ở và việc làm còn phụ thuộc vào đầu tư tư nhân, khả năng hợp nhất các thửa đất và điều kiện thị trường bất động sản. SRLA cho biết sẽ thúc đẩy phát triển nhà ở trên quỹ đất thuộc sở hữu nhà nước gần các nhà ga, nhưng VAGO cho biết, chưa có đủ căn cứ để xác nhận khả năng thực hiện mục tiêu này.

Các kế hoạch triển khai cũng xác định hơn 170 dự án hạ tầng then chốt để đáp ứng sự gia tăng dân số và việc làm, đồng thời phân công trách nhiệm cho các hội đồng địa phương và cơ quan liên quan. Tuy nhiên, chưa có cam kết cụ thể về nguồn vốn. SRLA cho rằng các công trình có thể được thực hiện trong khoản kinh phí khoảng 1,5 tỷ AUD dành cho phát triển hạ tầng cộng đồng và khu vực nhà ga, song các hội đồng địa phương và cộng đồng vẫn quan ngại về khả năng bố trí nguồn lực...

Về quản trị, VAGO ghi nhận SRLA đã cải thiện phối hợp với Chính phủ và các cơ quan Trung ương như Bộ Thủ hiến và Nội các bang Victoria (DPC), Bộ Ngân khố và Tài chính bang Victoria (DTF), đồng thời xây dựng chiến lược thương mại và các cơ chế quản trị, giám sát tương đối toàn diện nhằm hỗ trợ việc lựa chọn phương thức hợp đồng, quản lý các gói thầu và phối hợp giữa các nhà thầu trong một dự án có quy mô và mức độ phức tạp rất lớn.

Tuy nhiên, việc SRLA tìm cách giảm chi phí quản lý của chủ đầu tư có thể làm giảm năng lực chủ động giám sát các gói thầu và quản lý nhà thầu. VAGO cho rằng với nhiều gói công việc có mối liên hệ và phụ thuộc lẫn nhau, cần duy trì đủ năng lực quản lý và giám sát của chủ đầu tư.

VAGO cũng phát hiện một số vấn đề về tính liêm chính trong hoạt động mua sắm. Theo đó, SRLA đã chỉ định một đơn vị tư vấn theo hình thức chỉ định nguồn duy nhất và sau đó gia hạn hợp đồng hai lần, làm tổng giá trị phí tiềm năng tăng lên hơn 2,7 triệu AUD. Bên cạnh đó, VAGO cũng đồng thời ghi nhận một số hạn chế trong lựa chọn nhà cung cấp, khai báo xung đột lợi ích và phê duyệt một số phần công việc.

Từ các phát hiện kiểm toán, VAGO đã đưa ra 8 kiến nghị đối với SRLA và DTF, tập trung vào xây dựng các biện pháp phù hợp, bảo đảm hiệu quả sử dụng nguồn lực; rà soát ngân sách, tiến độ dự án; minh bạch thông tin tài trợ; xây dựng phương án xử lý khi nguồn vốn từ Chính phủ Australia không đáp ứng mức dự kiến; hoàn thiện phương án tạo nguồn thu mới; bố trí nguồn vốn cho hạ tầng khu vực nhà ga; thận trọng khi cắt giảm chi phí quản lý chủ đầu tư và tăng cường kiểm soát rủi ro về liêm chính.../.

(Theo audit.vic.gov.au)