Nigeria: Sai phạm nghiêm trọng trong trợ cấp tiền mặt

(BKTO) - Báo cáo của Tổng Kiểm toán Liên bang Nigeria Shaakaa Chira đã chỉ ra hàng loạt sai phạm trong Chương trình trợ cấp tiền mặt. Khoảng 33,75 tỷ Naira Nigeria (NGN) được chuyển cho hơn 3,29 triệu hộ gia đình nhưng chưa thể xác minh đầy đủ người thụ hưởng. Những phát hiện này đặt ra yêu cầu cấp thiết về minh bạch và trách nhiệm giải trình trong quản lý, sử dụng công quỹ.

Gần 26 triệu USD chưa thể xác minh người thụ hưởng

Báo cáo của Tổng Kiểm toán Liên bang Nigeria đặc biệt nhấn mạnh những điểm yếu, vi phạm trong tuân thủ và kiểm soát nội bộ tại các Bộ, ban ngành, cơ quan nhà nước. Qua xem xét các giao dịch của Văn phòng Chuyển tiền mặt quốc gia năm 2023, Văn phòng Tổng Kiểm toán phát hiện hơn 25,6 triệu USD, tương đương 33,75 tỷ NGN đã được chuyển cho 3.295.207 hộ gia đình tại 35 tiểu bang.

Vấn đề đáng lo ngại là các chứng từ thanh toán không có đầy đủ thông tin về người thụ hưởng, trong khi các bản sao kê cũng không được cung cấp. Khi cần thu thập chứng từ, tài liệu liên quan đến các giao dịch chuyển tiền, kiểm toán viên không nhận được sự phối hợp cần thiết. Vì vậy, các khoản thanh toán chưa thể được xác thực chính xác; kiểm toán viên cũng chưa thể xác định danh sách người thụ hưởng có hợp lệ hay chỉ là những cái tên ảo được dựng lên để hợp thức hóa việc nhận tiền từ ngân sách.

Tổng Kiểm toán Liên bang Nigeria Shaakaa Chira cho biết, đến thời điểm hiện tại, có thể khẳng định rằng không phải toàn bộ 33,75 tỷ NGN đã được chi tiêu đúng mục đích. Các cơ quan Chính phủ không cung cấp được những bằng chứng, tài liệu cần thiết để kiểm toán viên xác định tiền đã thực sự đến tay những người thụ hưởng hợp pháp hay chưa.

Cuộc kiểm toán đồng thời chỉ ra hàng loạt sai phạm tài chính nghiêm trọng. Trong đó, 36,744 tỷ NGN đã được chi mà không có sự kiểm tra, phê duyệt trước khi thanh toán; 4,616 tỷ NGN được chi trả nhưng không có hóa đơn, chứng từ liên quan; 393,71 triệu NGN là các khoản tiền được thu hồi về ngân sách nhưng không có bằng chứng; 280,42 triệu NGN được trả cho các nhà cung cấp dịch vụ nhưng không tuân thủ các quy định hiện hành.

Báo cáo kiểm toán bày tỏ lo ngại khi các sai phạm tài chính và thiếu sót trong kiểm soát tại các Bộ, ban ngành và cơ quan của Liên bang đã vượt quá 1.340 tỷ NGN. Theo ông Shaakaa Chira, các cơ quan, Bộ ngành của Nigeria như đang bị bao trùm bởi một vụ bê bối khổng lồ và phức tạp.

Đáng chú ý, Tổng Kiểm toán Liên bang Nigeria khẳng định, nếu việc chuyển tiền mặt không đi kèm với nhận dạng, xác minh, đối chiếu và công khai đáng tin cậy, đồng thời không thể cung cấp hồ sơ chứng minh chính xác ai đã nhận tiền, Chính phủ không thể khẳng định hàng triệu người Nigeria nghèo đã được hỗ trợ kịp thời.

Minh bạch để bảo đảm hiệu quả của công quỹ

Những phát hiện mới của Tổng Kiểm toán Liên bang Nigeria gợi lại kết quả kiểm toán năm 2023 - thời điểm Tổng thống Nigeria tiếp quản Chương trình Đầu tư xã hội quốc gia từ chính quyền tiền nhiệm. Người dân Nigeria kỳ vọng sau 3 năm cải cách, khắc phục những tồn đọng cũ, chính quyền mới sẽ xây dựng được một cơ chế đáng tin cậy. Tuy nhiên, vụ bê bối liên quan đến hỗ trợ tiền cho người dân cho thấy vấn đề trách nhiệm giải trình trong chính quyền mới dường như chưa thể thay đổi.

Tháng 02/2024, Bộ trưởng Bộ Tài chính Nigeria Wale Edun từng cam kết trước người dân rằng hệ thống thanh toán điện tử sẽ được thiết kế lại. Theo đó, khi Chính phủ thực hiện các chương trình trợ cấp xã hội, đối tượng nhận tiền và thời gian nhận tiền sẽ được công khai. Tuy nhiên, những phát hiện mới đây của Tổng Kiểm toán cho thấy lời hứa này chưa được thực hiện.

Về bản chất, báo cáo kiểm toán đánh giá kế hoạch hỗ trợ tiền mặt cho người dân, nếu được xây dựng và quản lý đúng cách, có thể trở thành một kế hoạch bảo trợ xã hội hiệu quả. Trong bối cảnh nền kinh tế Nigeria đang đối mặt với giá lương thực ngày càng tăng cao, sức mua của người dân giảm và khó khăn ngày càng lan rộng trong cộng đồng, việc hỗ trợ tiền trực tiếp cho các hộ gia đình nghèo vừa mang tính nhân đạo, vừa phù hợp về mặt kinh tế.

Nhưng hiệu quả của một chính sách hỗ trợ không thể chỉ được đánh giá bằng số tiền đã giải ngân. Năm 2025, báo cáo của Ngân hàng Thế giới từng chỉ ra rằng, khoảng 37% hộ gia đình Nigeria trong nhóm đối tượng hỗ trợ được hưởng lợi từ Chương trình trợ cấp tiền mặt. Nếu không thể xác định chính xác người thụ hưởng, Chính phủ cũng không thể đánh giá liệu sự can thiệp này có góp phần làm giảm nghèo, hỗ trợ tiêu dùng hay kích thích kinh tế địa phương phát triển hay không.

Theo Tổng Kiểm toán, người dân Nigeria có quyền được biết số lượng người hưởng lợi; số tiền được trả cho mỗi hộ gia đình; ngày thanh toán; các kênh thanh toán và cơ chế xác minh danh tính. Văn phòng Tổng Kiểm toán, Quốc hội và các bên kiểm toán độc lập cần phối hợp, đối chiếu hồ sơ thanh toán với danh sách người hưởng lợi. Đây là yêu cầu tối thiểu về trách nhiệm giải trình đối với một chương trình được tài trợ bằng tiền ngân sách.

Tổng Kiểm toán cho rằng Chính phủ nên thiết lập một hệ thống theo dõi có thể được kiểm toán công khai. Thông qua hệ thống này, kiểm toán viên có thể truy vết mọi khoản thanh toán từ Kho bạc Nhà nước đến người hưởng lợi mà không xâm phạm quyền riêng tư của những công dân thuộc đối tượng được hỗ trợ.

Nigeria cần một hệ thống bảo trợ xã hội, trong đó, mỗi khoản tiền đều có thể được công khai, giám sát; mỗi người thụ hưởng đều có thể xác minh và mỗi cam kết đều có thể được đánh giá. Cho đến khi những bằng chứng, tài liệu chính xác được công bố, Chương trình trợ cấp tiền mặt vẫn là một vấn đề dang dở, có nguy cơ phá vỡ lòng tin của công chúng vào chính quyền./.

(Theo This Day và Allafrica)