Sửa Luật Đất đai: Chuyển tư duy từ bồi thường sang tái thiết cuộc sống cho người bị thu hồi đất

(BKTO) - Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trịnh Việt Hùng cho biết, Dự thảo Luật Đất đai (sửa  đổi) đã tiếp thu, thể chế rõ quan điểm chuyển tư duy từ bồi thường tài sản thu hồi sang tư duy tái thiết cuộc sống cho người dân khi Nhà nước thu hồi đất, bảo đảm cải thiện nơi ở, điều kiện sống và sinh kế của người dân có đất bị thu hồi.

Thu hồi đất phải gắn với ổn định đời sống, phục hồi sinh kế

Hỗ trợ, tái định cư và phục hồi sinh kế cho người dân bị thu hồi đất là vấn đề được đại biểu Quốc hội đặt ra tại Phiên thảo luận về Dự án Luật Đất đai (sửa đổi). Nhiều đại biểu nhấn mạnh, chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư không thể dừng ở việc chi trả tiền và bố trí nơi ở mới, mà phải bảo đảm người dân ổn định cuộc sống, duy trì việc làm và phục hồi sinh kế.

Theo đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (Đoàn TP. Hải Phòng), các Điều 46, 47 và 48 của Dự thảo Luật đã quan tâm hơn đến yêu cầu ổn định đời sống, sản xuất, kinh doanh và phục hồi sinh kế cho người có đất bị thu hồi. Tuy nhiên, cần làm rõ trách nhiệm bảo đảm kết quả thực hiện chính sách, thay vì chỉ dừng ở việc xác định các hình thức hỗ trợ.

Khoản 2 Điều 46 Dự thảo Luật quy định tiến hành điều tra, xác định thu nhập từ việc sử dụng đất, tài sản gắn liền với đất và lấy ý kiến người có đất bị thu hồi trước khi phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư.

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga cho rằng, việc xác định thu nhập trước khi thu hồi đất mới chỉ phản ánh điều kiện sống ban đầu của người dân. Vấn đề quan trọng hơn là sau khi thu hồi đất. Một hộ nông dân có thể được bố trí nơi ở mới nhưng không còn đất sản xuất; hộ kinh doanh có thể được bồi thường về đất và tài sản nhưng mất địa điểm tạo ra nguồn thu nhập chính. Người lao động lớn tuổi có thể nhận hỗ trợ chuyển đổi nghề nhưng không còn khả năng tìm được việc làm phù hợp.

“Hoàn thành chi trả bồi thường và bố trí tái định cư chưa đồng nghĩa với việc người dân đã ổn định cuộc sống. Hiệu quả của chính sách thu hồi đất không chỉ được đánh giá bằng tiến độ giải phóng mặt bằng mà còn phải căn cứ vào khả năng ổn định đời sống, phục hồi sinh kế của những người bị ảnh hưởng” - đại biểu chỉ rõ.

Theo đó, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga đề nghị bổ sung vào Điều 46 nguyên tắc xác định những nhóm có nguy cơ mất nguồn sinh kế chủ yếu sau thu hồi đất để có biện pháp hỗ trợ phù hợp, nhất là hộ nghèo, người cao tuổi, người khuyết tật và người trực tiếp sản xuất nông nghiệp. Đồng thời, cần quy định rõ trách nhiệm của cơ quan nhà nước trong tổ chức thực hiện, theo dõi và đánh giá kết quả phục hồi sinh kế sau thu hồi đất.

Cùng quan tâm đến vấn đề này, đại biểu Triệu Thị Ngọc Diễm (Đoàn TP. Cần Thơ) cho rằng, nếu chỉ ghi nhận tại một thời điểm, kết quả điều tra có thể không phản ánh đúng mức sống cũng như mức độ phụ thuộc của người dân vào phần đất bị thu hồi. Việc điều tra thu nhập cũng phải phản ánh chu kỳ sản xuất kinh doanh, sử dụng nhiều nguồn chứng cứ phù hợp, không chỉ căn cứ vào hóa đơn hoặc chứng từ thuế.

Đại biểu đề nghị cần bổ sung quy định phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư phải xác định các trường hợp mất hoặc giảm đáng kể thu nhập do thu hồi đất và biện pháp phục hồi sinh kế tương ứng. Phương án cần nêu rõ kinh phí, thời gian thực hiện, cơ quan chịu trách nhiệm và chỉ tiêu đánh giá kết quả; đồng thời lấy ý kiến người bị ảnh hưởng và được phê duyệt cùng phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư.

Cùng với đó, bổ sung trách nhiệm của UBND cấp tỉnh trong theo dõi, đánh giá việc làm, thu nhập và điều kiện sống của người dân sau thu hồi đất; chỉ đạo thực hiện hoặc đề xuất hỗ trợ bổ sung nếu người dân chưa ổn định được sinh kế do tác động trực tiếp của việc thu hồi đất; giao Chính phủ quy định mức hỗ trợ phù hợp đối với người trực tiếp lao động thuê đất, thuê mặt bằng hợp pháp nhưng bị mất việc hoặc mất nguồn thu do thu hồi đất.

Cụ thể hóa nguyên tắc “nơi ở mới bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ”

Cũng liên quan đến vấn đề bồi thường, hỗ trợ tái định cư, đại biểu Lê Hữu Trí (Đoàn Khánh Hòa) cho rằng, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư là lĩnh vực tác động trực tiếp đến đời sống người dân, đồng thời là nguyên nhân phát sinh nhiều khiếu nại, khiếu kiện phức tạp, kéo dài.

Do đó, đại biểu đề nghị cụ thể hóa nguyên tắc “nơi ở mới bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ” bằng những tiêu chuẩn có thể kiểm chứng về hạ tầng, điều kiện sinh hoạt, khả năng tiếp cận dịch vụ công, việc làm và sinh kế lâu dài. Khu tái định cư cần được chuẩn bị đầy đủ trước khi di dời người dân.

Thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội phải đi đôi với bảo đảm cuộc sống của người dân; không thể coi việc hoàn thành bồi thường là hoàn thành trách nhiệm nếu người dân vẫn chưa có nơi ở ổn định và chưa có điều kiện tạo lập sinh kế lâu dài.

Đại biểu Lê Hữu Trí

Đại biểu Dương Khắc Mai (Đoàn Lâm Đồng) cũng đề nghị làm rõ nguyên tắc đánh giá “điều kiện tương đương” về điều kiện sống tại nơi tái định cư. Theo đó, việc đánh giá không chỉ căn cứ vào hạ tầng và nhà ở mà còn phải tính đến khả năng tiếp cận đất sản xuất, việc làm, trường học, y tế và sinh hoạt cộng đồng.

Đại biểu đề nghị giao Chính phủ quy định tiêu chí đánh giá, trách nhiệm theo dõi kết quả phục hồi sinh kế sau tái định cư. Theo đại biểu, dù định hướng chính sách đã được tiếp thu, nếu thiếu tiêu chí đo lường và đầu mối chịu trách nhiệm, người dân vẫn có thể có chỗ ở mới nhưng mất nguồn sống, nhất là tại miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Tiêu chí “nơi ở mới bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ” cần được cụ thể hóa bằng những yêu cầu có thể kiểm chứng về hạ tầng, điều kiện sinh hoạt, khả năng tiếp cận dịch vụ công, việc làm và sinh kế. Các khu tái định cư cũng phải được chuẩn bị đầy đủ trước khi tổ chức di dời người dân – đại biểu Dương Khắc Mai đề xuất.

Giải trình, làm rõ vấn đề đại biểu Quốc hội nêu tại Phiên thảo luận, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trịnh Việt Hùng cho biết, việc thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội, vì lợi ích quốc gia, công cộng trong Dự thảo Luật bảo đảm tuân thủ Hiến pháp và thể chế hóa Nghị quyết số 21-NQ/TW về quan điểm, định hướng sửa đổi Luật Đất đai và các luật có liên quan, bảo đảm chặt chẽ, không lạm dụng việc thu hồi đất và không gây khó khăn cho việc triển khai các dự án.

Dự thảo Luật đã tiếp thu, thể chế rõ quan điểm chuyển tư duy từ bồi thường tài sản bị thu hồi sang tư duy tái thiết cuộc sống cho người dân khi Nhà nước thu hồi đất, bảo đảm cải thiện nơi ở, điều kiện sống và sinh kế của người có đất bị thu hồi – Bộ trưởng nêu rõ.

Cùng với đó, Dự thảo Luật đã tiếp thu quy định rõ việc hoàn trả kinh phí bồi thường, hỗ trợ, tái định cư mà nhà đầu tư đã ứng trước theo hướng: ngân sách nhà nước hoàn trả toàn bộ bằng hình thức trừ vào tiền sử dụng đất, tiền thuê đất; phần còn lại được tính vào chi phí đầu tư của dự án. Trường hợp dự án chấm dứt hoạt động thì được Nhà nước hoàn trả phần ứng trước.