Thuốc lá điện tử: Khi thị trường chuyển vào không gian số

(BKTO) - Quy định cấm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng có hiệu lực từ ngày 01/01/2025 đang cho thấy những tác động bước đầu. Tỷ lệ sinh viên sử dụng thuốc lá điện tử giảm còn 3,3%, nhiều điểm bán đóng cửa. Nhưng phía sau sự thu hẹp của thị trường công khai là một thực tế khác: hoạt động mua bán đang tìm cách chuyển sang môi trường trực tuyến, kín đáo hơn và khó nhận diện hơn.

Điểm bán thu hẹp, tỷ lệ sử dụng giảm

Theo Nghị quyết số 173/2024/QH15 của Quốc hội, từ năm 2025 cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, chứa chấp, vận chuyển và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng. Quy định có hiệu lực từ ngày 01/01/2025. Một năm sau khi quy định cấm có hiệu lực, những thay đổi đầu tiên có thể nhìn thấy khá rõ.

Chia sẻ tại Hội thảo kỹ thuật "Hiệu quả ban đầu của quy định cấm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng tại Việt Nam dựa trên kết quả nghiên cứu"  ngày 29/9, TS. Nguyễn Thị Bích Thảo - đại diện nhóm nghiên cứu Trường Đại học Y tế công cộng - cho biết, từ tháng 9 - 12/2025, nhóm nghiên cứu khảo sát 2.462 sinh viên từ 18-24 tuổi tại các trường đại học ở Hà Nội, Đà Nẵng, Huế và TP. Hồ Chí Minh; thực hiện phỏng vấn sâu 24 sinh viên và quan sát 126 cửa hàng từng kinh doanh thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng trước khi lệnh cấm có hiệu lực.

Kết quả nghiên cứu cho thấy, trong 2.462 sinh viên được khảo sát, 3,3% đang sử dụng thuốc lá điện tử và 0,8% sử dụng thuốc lá nung nóng. Riêng tỷ lệ sử dụng thuốc lá điện tử đã giảm đáng kể so với các khảo sát trước đây: từ khoảng 7% năm 2020 và 13% năm 2021 xuống 9% năm 2023 và còn 3,3% năm 2025.

Kết quả khảo sát 126 cửa hàng từng kinh doanh các sản phẩm này cũng cho thấy sự thu hẹp của thị trường trực tiếp. Có 81 cửa hàng, tương đương 64,3%, đã đóng cửa tại địa điểm từng ghi nhận kinh doanh. 44 cửa hàng, tương đương khoảng 35%, chuyển sang bán trực tuyến; chỉ một cửa hàng duy trì cả hai hình thức.

TS. Nguyễn Thị Bích Thảo cho hay, hoạt động bán công khai tại các địa điểm được khảo sát đã giảm đáng kể sau khi quy định cấm có hiệu lực. Nhưng con số 44 cửa hàng chuyển sang trực tuyến cũng cho thấy một điều đáng chú ý: khi cửa hàng không còn, sản phẩm chưa chắc đã biến mất khỏi thị trường.

Dữ liệu được nhóm nghiên cứu theo dõi trên một số nền tảng mạng xã hội từ tháng 1/2024-2/2026 cho thấy số bài đăng liên quan đến thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và tỷ trọng nội dung quảng cáo, bán sản phẩm đều có xu hướng giảm sau khi Nghị quyết 173 được ban hành và có hiệu lực.

Tuy nhiên, trong 30 ngày trước khảo sát, vẫn có 38,1% sinh viên cho biết từng nhìn thấy quảng cáo các sản phẩm này và 32,9% từng nhận được lời mời dùng thử hoặc khuyến mại.

Không còn bán công khai, chuyển sang cách khó nhận diện hơn

Điểm đáng lưu ý không chỉ nằm ở số lượng nội dung quảng cáo giảm, mà ở cách thức người bán thích ứng với việc kiểm soát trên môi trường số.

Qua phỏng vấn sâu 24 sinh viên, nhóm nghiên cứu ghi nhận sản phẩm được đăng dưới những tên gọi khác, hình ảnh bị thay thế hoặc ngụy trang để tránh các công cụ kiểm duyệt. Tinh dầu thuốc lá điện tử có thể được giới thiệu là “tinh dầu xịt phòng”; thiết bị hút được ghép hoặc thay bằng hình ảnh sản phẩm khác.

Một số sinh viên từng thấy sản phẩm được rao dưới tên “đầu bàn chải điện”, “tinh dầu”, dù hình ảnh và loại chai vẫn cho thấy đó là thuốc lá điện tử. Có trường hợp hình ảnh máy cạo râu được sử dụng để che hình ảnh thiết bị hút.

Khi nội dung quảng cáo không còn xuất hiện công khai, giao dịch có thể được chuyển sang tin nhắn riêng. Người mua vẫn tìm được người bán, nhưng quá trình tiếp cận sản phẩm trở nên ít trực diện hơn.

“Việc đổi tên sản phẩm, ngụy trang hình ảnh và chuyển giao dịch sang tin nhắn riêng khiến hoạt động mua bán vẫn có thể tiếp diễn dù quảng cáo công khai giảm” - TS Nguyễn Thị Bích Thảo cho hay.

Đây cũng là lý do việc thực thi quy định cấm không chỉ đặt ra câu chuyện kiểm soát các cửa hàng trực tiếp. Theo TS Thảo, cần quan tâm đến quảng cáo và giao dịch trên mạng xã hội, sàn thương mại điện tử.

Kinh nghiệm trên thế giới cho thấy, đây không phải khoảng trống riêng của Việt Nam. Tại Singapore, việc thực thi lệnh cấm được triển khai từ nhập khẩu, buôn lậu đến bán, tàng trữ và sử dụng. Riêng quý II/2025, hơn 2.000 tin đăng vi phạm trên môi trường mạng đã bị gỡ bỏ, gấp 5 lần quý trước.

Tại Lào, trong chương trình thí điểm ở Luang Prabang từ tháng 7-12/2024, Bộ Y tế phối hợp với WHO và Meta xác định, báo cáo và gỡ bỏ các trang, nhóm bán thuốc lá điện tử trên Facebook và Instagram.

Từ những kinh nghiệm này, bà Đoàn Thu Huyền - Giám đốc Quốc gia Tổ chức Campaign for Tobacco-Free Kids - cho rằng, Việt Nam cần kiểm soát từ nguồn cung, bao quát toàn bộ chuỗi từ sản xuất, nhập khẩu, vận chuyển, phân phối đến tàng trữ và sử dụng; đồng thời xác định rõ cơ quan đầu mối và trách nhiệm của các nền tảng số.

Theo bà Huyền, tập trung xử lý nhà nhập khẩu, nhà sản xuất, nhà phân phối và sản phẩm buôn lậu có thể ngăn lượng lớn sản phẩm tiếp tục được đưa ra thị trường, thay vì chỉ xử lý từng người bán hoặc người sử dụng. Các nền tảng số cũng cần có cơ chế gỡ bỏ nhanh nội dung vi phạm, phối hợp cung cấp bằng chứng và truy vết người bán.

TS. Trần Khánh Thu - Giám đốc Quỹ Phòng bệnh (Bộ Y tế) - cho biết, từ thực tiễn một năm triển khai quy định, cùng những kinh nghiệm quốc tế, cần tiếp tục nghiên cứu, đánh giá để các quy định về cấm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng ngày càng đi vào cuộc sống, hướng tới mục tiêu bảo vệ sức khỏe người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ, thanh thiếu niên.

Những kết quả bước đầu đã cho thấy hiệu ứng của quy định cấm: người sử dụng giảm, điểm bán công khai thu hẹp. Nhưng thị trường cũng đang thay đổi cách vận hành. Vì vậy, khoảng cách giữa “không còn thấy bán công khai” và “không còn sản phẩm trên thị trường” cần được nhìn nhận rõ trong quá trình thực thi./.