Tiếp cận công lý: Không để quyền trên giấy dừng lại trước rào cản thủ tục

(BKTO) - Quyền được pháp luật ghi nhận chỉ có thể phát huy ý nghĩa khi người dân biết cách thực hiện và có khả năng tìm kiếm sự hỗ trợ cần thiết. Vì vậy, phổ biến pháp luật cần giúp người dân hiểu không chỉ mình có quyền gì, mà còn phải làm gì, liên hệ với ai và thực hiện theo trình tự nào để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình.

Trong một xã hội được quản lý bằng pháp luật, việc công bố các quy định mới là điều kiện quan trọng để người dân tiếp cận thông tin. Tuy nhiên, giữa việc biết một quyền được pháp luật ghi nhận và việc thực hiện được quyền đó trên thực tế vẫn có thể tồn tại khoảng cách. Người dân có thể biết mình có quyền yêu cầu giải quyết một vấn đề nhưng chưa hiểu điều kiện thực hiện, không nắm rõ hồ sơ cần chuẩn bị hoặc chưa xác định được cơ quan có thẩm quyền. Với những vụ việc phức tạp, việc thiếu thông tin về trình tự, thời hạn và cơ chế hỗ trợ có thể khiến quá trình tiếp cận pháp luật trở nên khó khăn hơn.

Báo cáo số 400/BC-BTP ngày 08/6/2026 của Bộ Tư pháp về tổng kết thi hành Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật đề cập đến các nội dung liên quan như trợ giúp pháp lý, hòa giải, đăng ký biện pháp bảo đảm và bồi thường của Nhà nước. Đây là những lĩnh vực có đặc điểm và trình tự pháp lý khác nhau, nhưng cùng cho thấy nhu cầu cung cấp thông tin đủ rõ để người dân nhận biết quyền, nghĩa vụ và phương thức thực hiện theo quy định.

Mỗi lĩnh vực đòi hỏi cách phổ biến phù hợp. Đối với trợ giúp pháp lý, người dân cần được hướng dẫn tìm hiểu đối tượng được trợ giúp, phạm vi hỗ trợ và đầu mối tiếp nhận yêu cầu. Với hòa giải, cần làm rõ những trường hợp có thể áp dụng, vai trò của các bên và giới hạn của phương thức này. Đối với đăng ký biện pháp bảo đảm, nội dung phổ biến cần giúp người có nhu cầu hiểu mục đích, điều kiện và trình tự thực hiện theo quy định liên quan. Còn với bồi thường của Nhà nước, việc cung cấp thông tin cần làm rõ những điều kiện, căn cứ và thủ tục cần tìm hiểu, tránh khiến người dân hiểu rằng mọi thiệt hại phát sinh trong hoạt động công vụ đều tự động dẫn đến quyền được bồi thường.

Những ví dụ này cho thấy phổ biến pháp luật không thể chỉ dừng ở việc nêu tên một quyền hoặc giới thiệu nội dung khái quát của văn bản. Người dân cần được hướng dẫn cách tiếp cận thông tin có tính ứng dụng: quy định nào liên quan đến trường hợp của mình, điều kiện nào phải đáp ứng, giấy tờ nào cần chuẩn bị theo hướng dẫn chính thức, cơ quan nào có thẩm quyền tiếp nhận và nơi nào có thể giải đáp khi chưa rõ. Các bước hướng dẫn phải được xây dựng trên căn cứ pháp luật và tài liệu chính thức, tránh đưa ra chỉ dẫn chung chung hoặc khẳng định một trường hợp cụ thể khi chưa đủ thông tin.

Đặc biệt, cần phân biệt giữa phổ biến pháp luật và tư vấn, giải quyết vụ việc. Một buổi tuyên truyền có thể cung cấp kiến thức chung và chỉ dẫn đầu mối hỗ trợ, nhưng không phải lúc nào cũng đủ điều kiện để xác định chính xác quyền lợi của một cá nhân. Khi vấn đề phụ thuộc vào hồ sơ, tình tiết hoặc căn cứ pháp lý cụ thể, người thực hiện phổ biến cần hướng dẫn người dân tìm đến cơ quan hoặc người có chuyên môn phù hợp. Cách làm này vừa bảo đảm tính chính xác, vừa tránh tạo ra kỳ vọng không đúng về kết quả giải quyết.

Muốn thu hẹp khoảng cách giữa quyền và khả năng thực hiện quyền, thông tin về thủ tục cần dễ tìm, dễ hiểu và được cập nhật. Tài liệu phổ biến nên trình bày theo trình tự thực hiện, giải thích những thuật ngữ cần thiết và chỉ rõ đầu mối liên hệ. Nếu sử dụng tài liệu điện tử, cần bảo đảm đường dẫn và thông tin liên hệ còn hiệu lực. Với những nhóm khó tiếp cận kênh thông tin số, cần duy trì hình thức hướng dẫn phù hợp để họ không bị bỏ lại phía sau.

Một khía cạnh quan trọng khác là khả năng nhận diện rào cản từ phản hồi của người dân. Nếu nhiều người cùng hỏi về một bước thủ tục, chưa biết nơi nộp hồ sơ hoặc nhầm lẫn về điều kiện áp dụng, cơ quan tổ chức có thể xem xét bổ sung nội dung giải thích. Những phản hồi đó chưa đủ để kết luận rằng thủ tục pháp luật có bất cập, nhưng là căn cứ hữu ích để xác định khâu thông tin nào đang khó tiếp nhận và cần được hướng dẫn rõ hơn.

Việc đánh giá hiệu quả cũng cần gắn với khả năng tiếp cận hỗ trợ. Không nên chỉ thống kê số buổi tuyên truyền về trợ giúp pháp lý, hòa giải hoặc bồi thường của Nhà nước. Cần quan tâm người dân có biết cách tìm hiểu điều kiện áp dụng, xác định đúng đầu mối liên hệ và được hướng dẫn tiếp khi phát sinh câu hỏi hay không. Với những nội dung cần chuyển đến cơ quan chuyên môn, phải có cơ chế phối hợp phù hợp để thông tin không dừng lại ở khâu giới thiệu.

Tiếp cận công lý vì vậy không chỉ là vấn đề quy định quyền trong văn bản pháp luật. Đó còn là khả năng hiểu, tìm kiếm thông tin và thực hiện những bước cần thiết để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp. Khi phổ biến pháp luật được gắn với hướng dẫn thủ tục chính xác, thông tin liên hệ tin cậy và cơ chế hỗ trợ phù hợp, khoảng cách giữa quyền được ghi nhận và quyền được thực hiện có thể từng bước được thu hẹp. Đây chính là thước đo quan trọng để xem xét giá trị thực tế của công tác phổ biến, giáo dục pháp luật đối với người dân./.