Trợ giúp pháp lý: Từ chính sách đến bản làng

(BKTO) - Từ ngày 1/1/2027, Luật số 05/2026/QH16 mở rộng diện người được trợ giúp pháp lý, đồng thời đặt ra yêu cầu tăng cường ứng dụng công nghệ số, kết nối dữ liệu và nâng cao trách nhiệm phối hợp của chính quyền cơ sở. Với Gia Lai, việc rà soát mạng lưới trợ giúp pháp lý trước thời điểm luật có hiệu lực là bước chuẩn bị cần thiết. Nhưng quyền được trợ giúp chỉ thực sự có ý nghĩa khi người dân ở bản làng xa xôi biết mình thuộc diện được hỗ trợ, tìm được đúng nơi cần đến và nhận được sự giúp đỡ kịp thời.

Luật mở rộng quyền, thực thi phải mở rộng khả năng tiếp cận 

Luật số 05/2026/QH16 được Quốc hội thông qua ngày 23/4/2026, có hiệu lực từ ngày 1/1/2027, sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017. Một thay đổi đáng chú ý là mở rộng diện người được trợ giúp pháp lý , trong đó có người dân tộc thiểu số rất ít người; người dân tộc thiểu số cư trú tại vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn tiếp tục thuộc diện được trợ giúp.

Đặc biệt, Luật quy định trường hợp người yêu cầu chưa thể cung cấp đầy đủ hồ sơ nhưng cần được trợ giúp ngay vì vụ việc sắp hết thời hiệu khởi kiện, sắp đến ngày xét xử hoặc để tránh gây thiệt hại đến quyền, lợi ích hợp pháp thì tổ chức thực hiện có thể thụ lý ngay, đồng thời hướng dẫn bổ sung giấy tờ cần thiết. Quy định này nhấn mạnh một yêu cầu thực chất: thủ tục tiếp nhận không được trở thành lý do khiến người dân mất cơ hội bảo vệ quyền lợi của mình.

Theo số liệu được công bố vào tháng 9/2026 trong hồ sơ tư liệu, giai đoạn 2021–2025, cả nước có 42.655 người dân tộc thiểu số được trợ giúp pháp lý, chiếm 27,6% tổng số người được trợ giúp. Trong nhóm này, 86% là vụ việc tham gia tố tụng, 13% là tư vấn pháp luật và 1% là đại diện ngoài tố tụng.

Nếu người dân chỉ tìm đến trợ giúp pháp lý khi đã nhận giấy triệu tập, sắp đến ngày xét xử hoặc đứng trước nguy cơ mất quyền lợi, khả năng lựa chọn phương án xử lý từ sớm có thể bị thu hẹp. Ngược lại, nếu được tiếp cận ngay khi phát sinh tranh chấp, vướng mắc về đất đai, hôn nhân và gia đình, chính sách hỗ trợ hay quyền lợi trong quan hệ lao động, người dân có thêm cơ hội được tư vấn, hướng dẫn và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp theo quy định. Hiệu quả trợ giúp pháp lý không chỉ nằm ở số vụ việc đã xử lý, mà còn ở khả năng đưa dịch vụ đến đúng người, đúng thời điểm.

Mạng lưới phải được thiết kế từ nhu cầu của người dân 

Theo Kế hoạch số 273/KH-UBND ngày 8/7/2026 của tỉnh Gia Lai đặt ra nhiệm vụ rà soát người thuộc diện được trợ giúp pháp lý, mạng lưới tổ chức và người thực hiện; đánh giá nhu cầu thành lập chi nhánh, đề xuất kiện toàn mạng lưới trong quý IV/2026. Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước tỉnh cũng tổ chức truyền thông ngoài trụ sở tại các chi nhánh, chú trọng nhóm người dân tộc thiểu số ở vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn và nâng cao kỹ năng số cho đội ngũ.

Xét về yêu cầu quản lý, rà soát mạng lưới không nên chỉ dừng ở việc thống kê số lượng tổ chức, nhân sự hay địa điểm hoạt động. Điều quan trọng là xác định nơi nào có nhu cầu lớn, nhóm nào khó tiếp cận nhất, địa bàn nào cần tăng cường trợ giúp lưu động và nơi nào cần một đầu mối tiếp nhận, hướng dẫn thuận tiện hơn.

Luật mới tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin, công nghệ số và yêu cầu kết nối, chia sẻ dữ liệu trợ giúp pháp lý trên Cổng Pháp luật quốc gia. Ngay cả khi kênh trực tuyến được triển khai thuận tiện, công nghệ cũng không tự động xóa bỏ khoảng cách tiếp cận. Người dân thiếu thiết bị, kết nối mạng không ổn định, không quen thao tác hoặc gặp khó khăn về ngôn ngữ vẫn có thể cần được hướng dẫn trực tiếp.

Nếu người dân vẫn phải đi lại nhiều lần hoặc không biết cách sử dụng hệ thống, lợi ích của công nghệ sẽ chưa chuyển hóa đầy đủ thành khả năng tiếp cận dịch vụ. Nhận thức rõ điều này, Trung tâm Trợ giúp pháp lý Nhà nước tỉnh Gia Lai đã không ngừng đưa dịch vụ pháp lý rời khỏi các văn phòng trung tâm để trực tiếp "bám rễ" tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Cụ thể, trong tháng 7 và tháng 10/2026, Trung tâm đã tổ chức hàng loạt hội nghị truyền thông và tập huấn lưu động tại xã An Lão và phường Hoài Nhơn Bắc. Không chỉ làm tốt khâu hướng dẫn ban đầu, lực lượng trợ giúp viên pháp lý còn trực tiếp dấn thân bảo vệ người yếu thế tại chốn công đường; tiêu biểu là việc cử trợ giúp viên tham gia bào chữa tại các phiên tòa hình sự sơ thẩm (đặc biệt trong các vụ án mua bán trái phép chất ma túy), đảm bảo người dân tộc thiểu số không đơn độc trước pháp luật.

Tống kê từ năm 2024 đến nay, Trung tâm TGPL nhà nước tỉnh đã thụ lý, TGPL 810 vụ việc. Trong đó, tham gia tố tụng 793 vụ việc (bào chữa 588 vụ việc, bảo vệ quyền lợi hợp pháp 205 vụ việc); tư vấn pháp luật 16 vụ việc; đại diện ngoài tố tụng 1 vụ việc. Riêng trong lĩnh vực TGPL pháp luật hình sự, Trung tâm đã tham gia tố tụng 764 vụ việc; pháp luật dân sự 36 vụ việc và pháp luật hành chính 9 vụ việc. Trong số này, nhiều trường hợp người bị buộc tội từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi đã được trợ giúp viên pháp lý tham gia bảo vệ quyền lợi thành công tại phiên tòa xét xử.

Trước hết, cần xác định mức độ bao phủ: trong số người thuộc diện có nhu cầu, bao nhiêu người đã biết và tiếp cận được dịch vụ? Tiếp đó là khả năng đáp ứng: từ khi phát sinh nhu cầu đến khi được hướng dẫn, tư vấn hoặc cử người thực hiện trợ giúp mất bao lâu? Cuối cùng là chất lượng và kết quả: vụ việc có được xử lý đúng quy định, người dân có được bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, những vướng mắc trong quá trình thực hiện có được nhận diện và kiến nghị khắc phục hay không?

Luật mới tạo thêm cơ sở pháp lý để mở rộng diện thụ hưởng, củng cố tổ chức và tăng cường ứng dụng công nghệ trong trợ giúp pháp lý. Nhưng thước đo cuối cùng không chỉ là mạng lưới có bao nhiêu đầu mối hay tiếp nhận bao nhiêu vụ việc, mà là người dân có thể tiếp cận sự trợ giúp khi cần để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.