Ưu đãi đầu tư đặc biệt phải gắn với hiệu quả thực chất

(BKTO) - Sáng 02/11, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên, Quốc hội đã thảo luận tại hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đầu tư. Đặt trong bối cảnh cạnh tranh thu hút dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) toàn cầu đang khốc liệt hơn bao giờ hết, phiên thảo luận đã ghi nhận nhiều ý kiến từ các đại biểu, tập trung vào bài toán tinh gọn thủ tục, bịt kín kẽ hở pháp lý chuyên ngành và gắn chặt ưu đãi đặc biệt với hiệu quả thực chất.

Sửa Luật Đầu tư để khơi dậy nguồn lực

Giải trình và tiếp thu các ý kiến sâu sắc của đại biểu Quốc hội, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn đã thẳng thắn làm rõ những băn khoăn xoay quanh tần suất sửa đổi của đạo luật này. Ghi nhận con số thống kê được các đại biểu chỉ ra rằng tính từ đầu nhiệm kỳ Quốc hội khóa XV đến nay, Luật Đầu tư đã trải qua 16 lần sửa đổi, bổ sung (trung bình gần ba lần mỗi năm), Bộ trưởng nhấn mạnh rằng nếu các lần sửa đổi trước chủ yếu tập trung vào việc cắt giảm điều kiện, thủ tục kinh doanh (đã cắt giảm 62 ngành nghề kinh doanh có điều kiện và thu gọn 40 ngành nghề khác), thì lần sửa đổi mang tính bước ngoặt này lại hướng tới một sứ mệnh chiến lược: hoàn thiện toàn diện môi trường đầu tư, khơi thông nguồn lực xã hội để phục vụ mục tiêu tăng trưởng kinh tế từ 10%/năm trở lên trong giai đoạn tới.

Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn nhấn mạnh, mục tiêu quan trọng của Luật Đầu tư là thu hút vốn và khơi dậy nguồn lực để đáp ứng yêu cầu tăng trưởng trong từng thời kỳ. Đặc biệt, để đạt được mục tiêu tăng trưởng kinh tế từ 10% trở lên trong giai đoạn giai đoạn, nhu cầu vốn đầu tư là rất lớn. Theo tính toán được Bộ trưởng nêu, tổng vốn đầu tư toàn xã hội cần tăng khoảng 2,21 lần so với giai đoạn 2021-2025. Riêng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), Việt Nam cần thu hút bình quân khoảng 30-40 tỷ USD vốn giải ngân mỗi năm, không phải vốn đăng ký.

Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn nhấn mạnh:  Các lĩnh vực Việt Nam ưu đãi thì các quốc gia khác cũng ưu đãi,  muốn thu hút các dự án lớn, chúng ta phải nâng cao sức mạnh cạnh tranh của môi trường đầu tư.

Bên cạnh yêu cầu tăng trưởng, việc sửa đổi Luật nhưng nhằm đáp ứng cơ chế hóa các quyết định của Đảng, nhất là Nghị quyết số 10-NQ/TW về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài (FDI), đáp ứng những yêu cầu mới về thu hút đầu tư, sử dụng nguồn năng lượng đất đai và quy hoạch không gian phát triển.

“Một lý do đặc biệt quan trọng khác là viền tranh thu hút đầu tư giữa các quốc gia trong khu vực và trên thế giới đang diễn ra hết sức mạnh đồng tính”. Bộ trưởng nhấn mạnh như vậy và chứng chỉ, Philippines, Malaysia cũng như nhiều quốc gia đang phát triển các cơ chế, chính sách ưu đãi thu hút đầu tư vào các lĩnh vực tương đồng với Việt Nam như điện tử, máy tính, điện thoại, chip bán dẫn và chuyển đổi số.

Ngoài khu vực, Ấn Độ cũng đang thúc đẩy mạnh thu hút đầu tư với tham vọng trở thành trung tâm sản xuất điện thoại di động của thế giới, thông qua các chính sách hỗ trợ trực tiếp tiếp cho doanh nghiệp sản xuất.

"Chúng ta cần thu hút FDI thì các quốc gia khác cũng cần. Các lĩnh vực chúng ta ưu đãi thì họ cũng ưu đãi", Bộ trưởng nêu rõ, đồng thời cho rằng Việt Nam phải tiếp tục cải thiện môi trường đầu tư và hoàn thiện chính sách ưu đãi để nâng cao năng lực cạnh tranh trong thu các dự án lớn, nhất là trong các chuyên ngành công nghệ cao.

Ưu đãi đặc biệt phải lượng hóa và có chế tài thu hồi

Bàn về chính sách ưu đãi đầu tư đặc biệt tại Điều 17 của dự thảo Luật, nhiều đại biểu đặt lên bàn nghị sự bài toán về chất lượng thực chất của dòng vốn thay vì chỉ chạy theo quy mô bề nổi.

Đại biểu Nguyễn Văn Huy (Đoàn ĐBQH tỉnh Hưng Yên) phân tích một dự án công nghệ lớn có thể đạt tiêu chí về vốn đăng ký và kim ngạch xuất khẩu, nhưng nếu thiếu cam kết thực chất về chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực chất lượng cao hay hỗ trợ doanh nghiệp nội địa tham gia chuỗi cung ứng thì lợi ích lan tỏa cho nền kinh tế sẽ rất hạn chế. Do đó, đại biểu đề nghị cần xây dựng một bộ tiêu chí đánh giá hiệu quả chi tiết theo ngành, lĩnh vực, đồng thời quy định rõ mức độ hoàn thành từng phần cam kết để có phương án điều chỉnh hoặc thu hồi ưu đãi tương ứng, tuyệt đối không để xảy ra tình trạng "cào bằng" hay biến các cam kết đầu tư thành hình thức.

Đồng quan điểm này, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (Đoàn ĐBQH thành phố Hải Phòng) nhấn mạnh việc dự thảo đã chuyển từ trạng thái "xem xét thu hồi" sang "thu hồi" là một bước tiến lớn để bảo vệ ngân sách nhà nước. Tuy nhiên, để chính sách đi vào cuộc sống mà không tạo ra các tranh chấp đầu tư quốc tế phức tạp, cơ quan soạn thảo cần quy định rõ ràng phương pháp, thời điểm kiểm chứng và chủ thể chịu trách nhiệm xác nhận kết quả đầu ra đối với từng nhóm cam kết cụ thể.

Lắng nghe các ý kiến này, Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn tái khẳng định quan điểm kiên định của cơ quan soạn thảo: Mọi chính sách hỗ trợ và ưu đãi đặc biệt phải được gắn liền với kết quả đầu ra có thể lượng hóa, kiểm tra và giám sát chặt chẽ. Trường hợp nhà đầu tư sau khi thụ hưởng ưu đãi nhưng không thực hiện đúng cam kết, cơ chế thu hồi phải được kích hoạt minh bạch để bảo vệ kỷ luật tài chính quốc gia.

Giải mã bài toán chồng chéo giữa Luật Đầu tư và luật chuyên ngành

Một trong những điểm nhấn trí tuệ và gây tranh luận nhiều nhất tại phiên họp là sự chồng chéo kinh niên giữa Luật Đầu tư và hệ thống pháp luật chuyên ngành.

Đại biểu Hoàng Minh Hiếu (Đoàn ĐBQH tỉnh Nghệ An) đưa ra những con số đáng suy ngẫm khi Luật Đầu tư đã sửa đổi tới 16 lần nhưng các điểm nghẽn vẫn hiện hữu. Đại biểu đặt vấn đề căn cốt: Có nên tiếp tục duy trì mô hình Luật Đầu tư vừa đóng vai trò điều chỉnh quyền tự do kinh doanh, vừa gánh chức năng là một đạo luật "cấp phép dự án đầu tư" hay không? Trên thực tế, thủ tục chấp thuận chủ trương đầu tư hiện nay phải thẩm định chồng chéo từ địa điểm, đất đai, quy mô đến môi trường; để rồi sau đó doanh nghiệp lại phải lặp lại toàn bộ các thủ tục tương ứng theo các luật chuyên ngành. Về lâu dài, đại biểu kiến nghị thu hẹp phạm vi của Luật Đầu tư, tập trung vào quyền tự do kinh doanh và những lĩnh vực trọng yếu cần Nhà nước kiểm soát trước (quốc phòng, an ninh, hạ tầng chiến lược), còn lại hãy để luật chuyên ngành điều chỉnh theo nguyên tắc "một rủi ro do một cơ quan chịu trách nhiệm chính".

Ở góc độ thực tiễn quản lý thị trường, đại biểu Phạm Trọng Nhân (Đoàn ĐBQH Thành phố Hồ Chí Minh) đã mượn hình ảnh so sánh sinh động để chỉ ra các kẽ hở pháp lý: "Luật chuyên ngành là cánh cửa trước, còn tại một số điều và phụ lục của Luật Đầu tư chính là cánh cửa sau. Cửa trước đóng mà cửa sau còn mở thì hàng vẫn lọt vào". Đại biểu dẫn chứng sự vênh nhau giữa quy định cấm túi ngậm nicotine, shisha trong dự thảo Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá với danh mục tại Luật Đầu tư, hoặc nghịch lý trong quản lý kinh doanh rượu khiến các cơ quan thực thi lúng túng. Do đó, yêu cầu rà soát đồng bộ Phụ lục 4 và các danh mục ngành nghề cấm/kinh doanh có điều kiện là nhiệm vụ cấp bách không thể trì hoãn.

Bên cạnh đó, đại biểu Đồng Ngọc Ba (Đoàn ĐBQH tỉnh Gia Lai) và đại biểu Trịnh Ngọc Phương (Đoàn ĐBQH tỉnh Tây Ninh) cũng đóng góp nhiều luận điểm chuyên sâu về việc phân định rạch ròi giữa điều kiện gia nhập thị trường, chứng chỉ hành nghề và các thủ tục tiếp cận đất đai, bảo đảm việc áp dụng thủ tục đầu tư đặc biệt không thể là "đặc quyền" làm vô hiệu hóa các quy định nghiêm ngặt về đấu giá, đấu thầu đất đai.

Vấn đề vận hành Cổng một cửa đầu tư quốc gia nhằm hiện thực hóa mục tiêu chuyển đổi quản lý từ "tiền kiểm" sang "hậu kiểm" cũng nhận được nhiều kiến nghị thiết thực từ các đại biểu Sùng A Lềnh (Lào Cai) và Nguyễn Vũ Trung (TP. Hồ Chí Minh). Các đại biểu yêu cầu làm rõ khái niệm "thông tin gốc", thiết lập hệ thống dữ liệu dùng chung, áp dụng nguyên tắc một lần khai báo và tuyệt đối không yêu cầu doanh nghiệp nộp lại giấy tờ đã có. Đặc biệt, đại biểu Hoàng Minh Hiếu và Nguyễn Vũ Trung kiến nghị sửa đổi quy định thu phí khai thác dữ liệu, theo đó nhà đầu tư khi khai thác dữ liệu của chính mình phải được miễn phí hoàn toàn, bảo đảm sự tương thích tuyệt đối với Luật Dữ liệu.

Hơn thế nữa, để tạo sự yên tâm cho dòng vốn ngoại trong bối cảnh áp dụng Quy tắc thuế tối thiểu toàn cầu, đại biểu Hoàng Minh Hiếu đề nghị bổ sung cơ chế bảo đảm đầu tư tại Điều 12, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của nhà đầu tư khi các quyết định hỗ trợ chi phí bị thay đổi theo hướng bất lợi.

Phát biểu kết luận phiên thảo luận, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên ghi nhận và biểu dương tinh thần làm việc khẩn trương, trách nhiệm của các đại biểu. Phó Chủ tịch Quốc hội yêu cầu Tổng Thư ký Quốc hội phối hợp chặt chẽ với Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính khẩn trương tổng hợp toàn bộ ý kiến để chuyển cho Chính phủ chỉ đạo tiếp thu, hoàn thiện dự thảo luật với chất lượng cao nhất, trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội xem xét trước khi trình Quốc hội thông qua vào cuối kỳ họp này.