Bảo hiểm thất nghiệp: “Điểm tựa” của người lao động trước các cú sốc bất thường

(BKTO) - Luật Việc làm 2025 với nhiều quy định mới đã tạo hành lang pháp lý đầy đủ hơn để Quỹ Bảo hiểm thất nghiệp (BHTN) phát huy vai trò là điểm tựa an sinh của thị trường lao động. Không chỉ hỗ trợ người lao động khi mất việc làm, chính sách này còn mở ra cơ chế ứng phó linh hoạt trước các cú sốc như khủng hoảng kinh tế, dịch bệnh, thiên tai, góp phần bảo đảm việc làm, ổn định sản xuất và tăng sức chống chịu của nền kinh tế.

Từ bài học Covid-19 đến cơ chế ứng phó chủ động

Đại dịch Covid-19 đã để lại nhiều bài học sâu sắc đối với hệ thống an sinh xã hội, trong đó có chính sách BHTN. Khi hàng triệu lao động mất việc, doanh nghiệp thu hẹp sản xuất hoặc buộc phải tạm dừng hoạt động, Quỹ BHTN đã trở thành một trong những nguồn lực quan trọng giúp người lao động vượt qua giai đoạn khó khăn chưa từng có.

Tuy nhiên, việc triển khai chính sách hỗ trợ thời điểm đó cũng bộc lộ những hạn chế do khuôn khổ pháp lý chưa có quy định riêng cho các tình huống bất khả kháng. Việc sử dụng Quỹ BHTN phải trải qua nhiều cấp xem xét, từ Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ đến Thủ tướng Chính phủ trước khi được thực hiện.

Chính từ thực tiễn này, Luật Việc làm năm 2025 (có hiệu lực từ ngày 01/01/2026) đã bổ sung cơ chế mới, tạo nền tảng pháp lý để Chính phủ chủ động hơn trong việc sử dụng Quỹ BHTN khi xảy ra khủng hoảng, suy thoái kinh tế, thiên tai, hỏa hoạn, địch họa, dịch bệnh nguy hiểm hoặc các trường hợp bất khả kháng khác.

Theo quy định mới, căn cứ diễn biến thực tế và khả năng kết dư của Quỹ, Chính phủ có thể quyết định giảm mức đóng BHTN hoặc thực hiện các chính sách hỗ trợ bằng tiền và các hình thức hỗ trợ khác đối với người lao động và người sử dụng lao động.

Đây được đánh giá là bước hoàn thiện quan trọng của chính sách, giúp việc hỗ trợ được triển khai nhanh chóng hơn, giảm độ trễ trong những thời điểm thị trường lao động chịu tác động mạnh.

Khẳng định vai trò “phao cứu sinh”

Chia sẻ tại Tọa đàm “Bảo hiểm thất nghiệp trong ứng phó khủng hoảng, dịch bệnh, thiên tai: Công cụ ổn định việc làm”, ông Trần Tuấn Tú - Trưởng phòng Bảo hiểm thất nghiệp, Cục Việc làm, Bộ Nội vụ - cho biết, cơ chế hỗ trợ mới được xây dựng trên cơ sở tổng kết thực tiễn, đặc biệt là những kinh nghiệm từ giai đoạn phòng, chống đại dịch Covid-19.

Thời điểm đó, Quỹ BHTN đang có kết dư khoảng 89.000 tỷ đồng. Từ nguồn lực này, hơn 13 triệu người lao động đã được hỗ trợ với tổng kinh phí khoảng 32.000 tỷ đồng. Mức hỗ trợ dao động từ 1,8-3,3 triệu đồng/người, bao gồm cả những lao động đã tạm thời rời khỏi thị trường lao động hoặc có thời gian tham gia BHTN từ một tháng trở lên.

Song song đó, hơn 346.000 doanh nghiệp được giảm mức đóng BHTN từ 1% xuống 0% trong thời gian 12 tháng, với tổng số tiền khoảng 9.200 tỷ đồng. Như vậy, tổng quy mô hỗ trợ từ Quỹ BHTN trong giai đoạn dịch bệnh lên tới khoảng 41.000 tỷ đồng, góp phần giúp doanh nghiệp duy trì hoạt động, giữ chân người lao động và tạo điều kiện phục hồi sản xuất sau dịch.

Theo ông Trần Tuấn Tú, kết quả này tiếp tục khẳng định bản chất của BHTN là cơ chế chia sẻ rủi ro giữa những người tham gia Quỹ.

“Nguyên tắc của BHTN là tính chia sẻ rủi ro rất cao. Tuy nhiên, việc thụ hưởng chính sách chỉ áp dụng đối với những người có tham gia và đóng góp vào Quỹ, không chi trả cho các đối tượng ngoài diện này” - ông Tú nhấn mạnh.

Về vấn đề này, chuyên gia lao động việc làm Lê Quang Trung cho rằng, đại dịch Covid-19 là tình huống chưa từng có tiền lệ, tác động đồng thời tới người lao động, doanh nghiệp và toàn bộ nền kinh tế. Mặc dù Luật Việc làm năm 2013 chưa có quy định về hỗ trợ trong bối cảnh này, nhưng Chính phủ và các cơ quan liên quan đã kịp thời tham mưu, ban hành các chính sách hỗ trợ phù hợp.

Ông Lê Quang Trung nhấn mạnh, trong bối cảnh doanh nghiệp đứt gãy chuỗi cung ứng, người lao động mất việc làm, khoản trợ cấp từ Quỹ BHTN đã trở thành nguồn hỗ trợ thiết thực giúp người lao động trang trải cuộc sống, trong khi việc giảm mức đóng BHTN cũng góp phần giảm gánh nặng tài chính cho doanh nghiệp, tạo điều kiện tái cơ cấu và phục hồi sản xuất.

Siết kỷ cương để chính sách đi đúng đối tượng

Một trong những điểm mới đáng chú ý của Luật Việc làm năm 2025 là việc thiết lập cơ chế hỗ trợ linh hoạt nhưng vẫn đặt yêu cầu bảo đảm an toàn tài chính của Quỹ BHTN lên hàng đầu.

Theo ông Trần Tuấn Tú, trong điều kiện Quỹ có kết dư lớn, khi doanh nghiệp gặp khó khăn, Chính phủ có thể kịp thời điều chỉnh giảm mức đóng hoặc ban hành các chính sách hỗ trợ tương tự giai đoạn dịch Covid-19. Tuy nhiên, mọi quyết định đều phải dựa trên khả năng cân đối của Quỹ.

BHTN chỉ là một trong nhiều chính sách an sinh dành cho người lao động và doanh nghiệp. Vì vậy, Quỹ chỉ có thể hỗ trợ trong phạm vi nguồn lực được hình thành từ sự đóng góp của người lao động, người sử dụng lao động, hoạt động đầu tư của Quỹ và sự hỗ trợ của Nhà nước theo quy định.

Luật cũng quy định rõ trường hợp Quỹ không bảo đảm mức kết dư tối thiểu thì ngân sách nhà nước sẽ có cơ chế hỗ trợ. Điều này vừa bảo đảm khả năng chi trả khi phát sinh rủi ro, vừa giúp Nhà nước chủ động triển khai các giải pháp ứng phó trong những tình huống đặc biệt.

Theo đại diện Cục Việc làm, không cần thiết phải tách riêng một quỹ dự phòng cho khủng hoảng bởi bản chất Quỹ BHTN đã được thiết kế để ứng phó với các rủi ro của thị trường lao động, miễn là việc hỗ trợ luôn dựa trên khả năng cân đối và bảo đảm an toàn tài chính lâu dài.

Cùng với việc mở rộng cơ chế hỗ trợ, Luật Việc làm năm 2025 cũng tăng cường các quy định nhằm phòng ngừa trục lợi Quỹ BHTN. Hiện nay, pháp luật đã quy định đầy đủ trách nhiệm của người lao động, người sử dụng lao động và các cơ quan liên quan trong quá trình thực hiện chính sách. Bên cạnh các chế tài xử phạt hành chính, Bộ luật Hình sự năm 2015 đã có quy định về các hành vi vi phạm trong lĩnh vực bảo hiểm xã hội, bao gồm cả BHTN.

Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đã ban hành nghị quyết hướng dẫn áp dụng pháp luật; Bộ Công an cũng có hướng dẫn về việc khởi tố đối với các hành vi gian lận, trốn đóng, chậm đóng bảo hiểm hoặc làm giả hồ sơ để hưởng chế độ.

Theo các chuyên gia, hành lang pháp lý hiện nay tương đối đầy đủ để kiểm soát việc thực hiện chính sách, hạn chế tình trạng lợi dụng Quỹ. Tuy vậy, ông Lê Quang Trung cho rằng, sau khoảng nửa năm Luật Việc làm năm 2025 có hiệu lực, các cơ quan chức năng cần tổ chức đánh giá sơ bộ việc thực thi nhằm kịp thời phát hiện những quy định còn chưa rõ hoặc có thể tạo ra kẽ hở trong quá trình áp dụng. Bên cạnh đó, cần xử lý nghiêm các trường hợp cố tình trốn đóng BHTN, gian lận hồ sơ hoặc có việc làm nhưng không khai báo để tiếp tục hưởng trợ cấp thất nghiệp./.