Bảo vệ bản quyền báo chí trong kỷ nguyên AI: Giữ nguồn lực cho thông tin gốc

(BKTO) - Sáng 20/6, tại Trung tâm Hội nghị - Biểu diễn TP. Hải Phòng, trong khuôn khổ Diễn đàn Báo chí toàn quốc 2026, Hội Nhà báo Việt Nam tổ chức Phiên thảo luận chuyên đề “Bản quyền báo chí trong kỷ nguyên AI: Bảo vệ giá trị của nghề báo”.

Phiên thảo luận tập trung làm rõ những thách thức mới đối với bản quyền báo chí trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo phát triển mạnh mẽ; đồng thời đề xuất các giải pháp về nhận thức, công nghệ, cơ chế chính sách nhằm bảo vệ tài sản trí tuệ, nguồn lực sáng tạo và giá trị cốt lõi của báo chí chuyên nghiệp.

Phát biểu tại phiên thảo luận, ông Nguyễn Văn Bá, Tổng Biên tập Báo VietnamNet cho rằng, khi nhắc đến bản quyền báo chí, nhiều người thường nghĩ tới việc bảo vệ một tác phẩm khỏi hành vi sao chép trái phép. Tuy nhiên, trong bối cảnh AI đang thay đổi cách thông tin được sản xuất, phân phối và tiêu thụ, vấn đề đặt ra không chỉ là bảo vệ từng bài báo riêng lẻ, mà còn là bảo vệ động lực tạo ra thông tin gốc.

Theo ông Nguyễn Văn Bá, nếu AI có thể tổng hợp miễn phí mọi thông tin trên thế giới, công chúng vẫn tiếp tục đọc tin tức và cập nhật diễn biến mới mỗi ngày, nhưng các cơ quan báo chí không còn đủ nguồn lực để sản xuất tin tức gốc, thì điều đáng lo ngại nhất không chỉ là một bài báo bị sao chép, mà là khả năng tạo ra những nguồn thông tin đáng tin cậy trong tương lai bị bào mòn.

“Từ đó xuất hiện một câu hỏi quan trọng: Bản quyền báo chí đang bảo vệ một bài báo, một tài sản trí tuệ hay sâu xa hơn là bảo vệ khả năng để xã hội tiếp tục có những nguồn thông tin đáng tin cậy trong tương lai?”, ông Bá đặt vấn đề.

Từ góc độ quản lý nhà nước, bà Đặng Thị Phương Thảo, Phó Cục trưởng Cục Báo chí, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, cho biết doanh thu toàn ngành báo chí năm 2025 đạt 7.790 tỷ đồng, giảm 3,7% so với năm 2024.

Hệ thống báo chí Việt Nam hiện có 1.733 cơ quan với khoảng 41.000 nhân sự, trong đó có 21.000 nhà báo đã được cấp thẻ. Mỗi năm, toàn bộ hệ sinh thái này sản xuất khối lượng nội dung khổng lồ, ước tính khoảng 40 triệu tin bài, 50.000 giờ truyền hình và 20.000 giờ phát thanh. Tuy nhiên, nguồn lực đầu tư to lớn này đang phải đối mặt với một nghịch lý, lượng thông tin tạo ra ngày càng nhiều, nhưng doanh thu lại liên tục đi xuống.

Theo bà Thảo, trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, vấn đề bảo vệ bản quyền báo chí đang đứng trước nhiều thách thức mới khi nội dung được số hóa hoàn toàn, lan truyền tức thời trên internet, mạng xã hội trở thành kênh tiếp cận thông tin chủ yếu và trí tuệ nhân tạo (AI) có khả năng thu thập, xử lý, tái tạo nội dung.

Quá trình số hóa cũng khiến nội dung báo chí trở thành tài sản dễ bị sao chép và khai thác trái phép. Các hình thức vi phạm phổ biến gồm sao chép nguyên văn bài báo, đăng lại toàn bộ nội dung trên website khác; “xào nấu” nội dung bằng cách thay đổi tiêu đề, chỉnh sửa một phần câu chữ nhưng vẫn giữ nguyên giá trị thông tin; vi phạm bản quyền ảnh, video báo chí thông qua cắt logo, chỉnh sửa nhận diện rồi đăng tải lại trên mạng xã hội. Đáng chú ý, AI đang được sử dụng để thu thập dữ liệu huấn luyện, tóm tắt và tái tạo thông tin báo chí.

Một số cơ quan báo chí đã ghi nhận nhiều trường hợp nội dung báo chí bị sao chép, khai thác trái phép dưới nhiều hình thức. Tình trạng xâm phạm bản quyền gây ra nhiều hệ lụy. Đối với cơ quan báo chí là mất doanh thu quảng cáo, giảm lượng truy cập và giảm hiệu quả thu phí nội dung. Đối với nhà báo là làm suy giảm động lực sáng tạo, khó bảo vệ quyền tác giả. Đối với xã hội là làm gia tăng thông tin sai lệch, cắt ghép và suy giảm động lực đầu tư cho báo chí chất lượng cao.

Nhìn nhận từ góc độ công nghệ, bà Nguyễn Thanh Hải, Chủ tịch Công ty FPT Online, cho rằng các tòa soạn không nên chỉ nhìn AI như một mối đe dọa, mà cần hiểu rõ bản chất vận hành của công nghệ này để có chiến lược phù hợp.

Theo bà Hải, AI hoạt động dựa trên dữ liệu. Vì vậy, nếu biết tổ chức, phân loại và quản trị dữ liệu báo chí một cách hiệu quả, các cơ quan báo chí có thể coi AI là đối tác, thậm chí là khách hàng tiềm năng, thay vì chỉ xem là đối thủ cạnh tranh.

Dẫn chứng từ số liệu giám sát hệ thống, bà Hải cho biết khi theo dõi các con bot của các hãng công nghệ đi vào hệ thống đọc báo, FPT Online nhận thấy nhu cầu của độc giả thông qua AI không dừng lại ở tin tức bề nổi, mà họ đang hỏi AI rất sâu về các chủ đề chuyên đề. Trong 6 tháng qua, đơn vị này đã giúp các tòa soạn phân loại rõ vùng nội dung nào AI đang hứng thú và công chúng đang cần. Đây chính là cơ sở để các cơ quan báo chí thực hiện chiến lược “cánh cửa hai chiều”: xác định rõ chỗ nào mở cho AI lấy để tăng độ nhận diện, chỗ nào phải khóa chặt để bảo vệ dòng tiền.

Thực tế, các tập đoàn AI đa quốc gia đã tìm đến FPT để đặt vấn đề mua dữ liệu báo chí đa ngôn ngữ. Hiện có hai phương thức giao dịch chính, một là mua sỉ đóng gói theo các chủ đề lớn với số lượng vô lượng, hai là chia nhỏ danh mục để bán với các mức giá khác nhau. "Riêng phần chuyên sâu sẽ không bán hoặc phải bán với giá đắt nhất có thể, tuân thủ nguyên tắc bán được nhiều tiền nhất và nhiều lần nhất", bà Hải nhấn mạnh.

Phát biểu tại phiên thảo luận, ông Lê Quốc Minh, Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam nhấn mạnh rằng: vấn đề bản quyền báo chí đang trở nên phức tạp hơn bao giờ hết trong bối cảnh công nghệ số và AI phát triển mạnh mẽ.

Theo ông Lê Quốc Minh, nếu không bảo vệ được bản quyền, các cơ quan báo chí chắc chắn sẽ gặp rất nhiều khó khăn khi nội dung liên tục bị các nền tảng, trang mạng xã hội sao chép, sử dụng mà không dẫn nguồn hoặc không có cơ chế chia sẻ lợi ích phù hợp.

Ông cho biết, theo thống kê hiện nay, chỉ khoảng 5% cơ quan báo chí trên thế giới có thể tạo ra nguồn thu từ bản quyền nội dung và hình ảnh. Đây là con số rất khiêm tốn nếu so với giá trị mà báo chí tạo ra cho xã hội.

Người đứng đầu Hội Nhà báo Việt Nam khẳng định, việc các tổ chức, doanh nghiệp, nền tảng hoặc cá nhân sử dụng hình ảnh, nội dung của các cơ quan báo chí và phải trả phí là điều hoàn toàn hợp lý. Đây không chỉ là câu chuyện pháp lý mà còn là sự tôn trọng đối với lao động sáng tạo của người làm báo.

Ông Lê Quốc Minh cho rằng, dù AI ngày càng phát triển, giá trị cốt lõi của báo chí vẫn nằm ở sự sáng tạo, cảm xúc, tư duy phản biện và khả năng kiểm chứng thông tin của con người. Đây chính là những yếu tố tạo nên sự khác biệt và giá trị của các sản phẩm báo chí chuyên nghiệp.

“Những sản phẩm báo chí có giá trị được tạo nên từ sự sáng tạo và cảm xúc của con người. Đó cũng là điểm vượt trội so với các sản phẩm được tạo ra hoàn toàn bởi AI”, ông Minh nhấn mạnh.

Theo Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam, nhiệm vụ trước mắt là nâng cao nhận thức của các cơ quan báo chí về tầm quan trọng của bảo vệ bản quyền trong môi trường số; đồng thời tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách và các giải pháp công nghệ để bảo vệ hiệu quả hơn tài sản trí tuệ của báo chí.

Ông bày tỏ kỳ vọng những giải pháp được trao đổi tại diễn đàn sẽ sớm được cụ thể hóa thành các cơ chế khả thi, góp phần xây dựng môi trường báo chí lành mạnh và bền vững trong thời đại AI.

Về giải pháp công nghệ, ông Hoàng Đình Chung, Giám đốc Trung tâm Bản quyền số (DCC) thuộc Hội Truyền thông số Việt Nam (VDCA), khẳng định giải pháp cốt lõi hiện nay là ứng dụng Trục Bản quyền số Quốc gia. Đây là hệ sinh thái công nghệ toàn trình giúp minh bạch hóa việc đăng ký, xác thực danh tính chủ thể và phân phối nội dung số. Bằng việc tích hợp các công nghệ tiên tiến như AI Matching để nhận diện trùng lặp âm thanh/hình ảnh, hệ thống mã hóa quyền truy cập DRM, và nền tảng Big Data (DCC Watcher) để giám sát Internet theo thời gian thực, các tòa soạn có thể lập tức phát hiện và khóa chặn ngay khi có dòng bot lạ "đọc lén" dữ liệu, tương tự cách Hãng thông tấn AP đang vận hành.

Bên cạnh giải pháp công nghệ, các ý kiến tại phiên thảo luận cũng cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý về bản quyền báo chí trong môi trường số. Dù Việt Nam đã có nhiều văn bản liên quan như Luật Sở hữu trí tuệ, Luật Báo chí, Nghị định số 17/2023/NĐ-CP và Công điện số 38 của Thủ tướng Chính phủ, song các quy định cụ thể về việc AI sử dụng dữ liệu báo chí, cơ chế đàm phán và chia sẻ doanh thu với các nền tảng xuyên biên giới vẫn cần tiếp tục được nghiên cứu, hoàn thiện.

Các đại biểu cho rằng trong suốt chiều dài phát triển của báo chí, công nghệ luôn làm thay đổi cách thức truyền tải thông tin. Tuy nhiên, giá trị cốt lõi của báo chí vẫn là tạo ra những thông tin trung thực, đáng tin cậy, phục vụ lợi ích xã hội. Vì vậy, bảo vệ bản quyền báo chí trong kỷ nguyên AI không chỉ là yêu cầu pháp lý, mà còn là điều kiện quan trọng để bảo vệ tương lai của nghề báo, bảo vệ nguồn lực sản xuất thông tin gốc và duy trì một môi trường báo chí lành mạnh, bền vững.