Phổ biến pháp luật phải gắn với khả năng tiếp cận trợ giúp pháp lý

(BKTO) - Biết mình có quyền là bước khởi đầu. Để quyền được thực hiện trên thực tế, người dân còn cần biết tìm đến đâu, đáp ứng điều kiện gì và được hỗ trợ như thế nào khi gặp vướng mắc pháp lý vượt quá khả năng tự giải quyết.

Thông tin pháp luật chỉ phát huy đầy đủ giá trị khi người tiếp nhận có thể sử dụng nó trong những tình huống cụ thể. Một người có thể đã biết quy định liên quan đến quyền lợi của mình nhưng vẫn không biết bắt đầu thủ tục từ đâu, cần chuẩn bị giấy tờ gì hoặc phải liên hệ với cơ quan nào. Với những vụ việc phức tạp, việc đọc tài liệu hay tham dự một buổi tuyên truyền có thể chưa đủ để người dân xác định phương án xử lý. Đây là lý do phổ biến pháp luật cần được kết nối với các hoạt động tư vấn, hướng dẫn pháp lý, trợ giúp pháp lý và hòa giải phù hợp.

Báo cáo số 400/BC-BTP ngày 08/6/2026 của Bộ Tư pháp về tổng kết thi hành Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật đề cập đến các hoạt động như tư vấn, hướng dẫn pháp luật, trợ giúp pháp lý và hòa giải. Việc đặt những hoạt động này trong mối liên hệ với phổ biến pháp luật giúp làm rõ một yêu cầu thực tế: cung cấp kiến thức cần đi cùng khả năng tiếp cận sự hỗ trợ khi người dân không thể tự giải quyết vấn đề chỉ bằng thông tin đã được tiếp nhận.

Cần phân biệt rõ chức năng của từng hoạt động. Phổ biến pháp luật giúp người dân biết và hiểu các quy định, quyền, nghĩa vụ và những nguyên tắc cần thiết. Tư vấn hoặc hướng dẫn pháp luật hỗ trợ giải thích vấn đề cụ thể trong phạm vi chuyên môn và thẩm quyền. Trợ giúp pháp lý là cơ chế hỗ trợ pháp lý dành cho những người thuộc diện được trợ giúp theo quy định. Hòa giải có thể hỗ trợ các bên trao đổi, tìm kiếm phương án giải quyết phù hợp trong những trường hợp pháp luật cho phép. Các hoạt động này có mối liên hệ nhưng không thể thay thế hoàn toàn cho nhau.

Trong thực tế, một buổi phổ biến pháp luật về quyền và nghĩa vụ có thể giúp người dân nhận biết rằng vấn đề của mình cần được xem xét theo quy định pháp luật. Nhưng nếu họ không biết điều kiện để được trợ giúp pháp lý, không có thông tin về nơi tiếp nhận yêu cầu hoặc chưa biết cần chuẩn bị những giấy tờ gì, kiến thức đó có thể chưa đủ để dẫn đến hành động tiếp theo. Vì vậy, nội dung phổ biến cần làm rõ không chỉ quy định chung mà còn những kênh hỗ trợ phù hợp, trong phạm vi thông tin chính thức có thể cung cấp.

Đối với trợ giúp pháp lý, việc giới thiệu phải chính xác về đối tượng, phạm vi và cách thức tiếp cận. Không nên khiến người dân hiểu rằng mọi vụ việc hoặc mọi cá nhân đều đương nhiên được sử dụng dịch vụ này. Thay vào đó, cần hướng dẫn người dân tìm hiểu điều kiện áp dụng, cơ quan hoặc tổ chức có thẩm quyền tiếp nhận và thủ tục liên quan. Khi chưa đủ thông tin để xác định một trường hợp có thuộc diện được hỗ trợ hay không, người thực hiện phổ biến cần hướng dẫn đến đầu mối chuyên môn để được kiểm tra cụ thể.

Tương tự, đối với hòa giải, cần giải thích rõ loại vụ việc nào có thể được xem xét theo cơ chế này và trường hợp nào cần thực hiện theo trình tự pháp lý khác. Hòa giải có thể tạo điều kiện để các bên đối thoại, nhưng không nên được giới thiệu như phương án phù hợp trong mọi tranh chấp. Việc hướng dẫn phải bảo đảm người dân hiểu được phạm vi áp dụng và không nhầm lẫn giữa việc trao đổi, thỏa thuận với các thủ tục có yêu cầu pháp lý riêng.

Kết nối phổ biến pháp luật với dịch vụ hỗ trợ cũng đòi hỏi cơ chế phối hợp giữa các đơn vị. Người thực hiện tuyên truyền cần biết những đầu mối nào có thể tiếp nhận câu hỏi, nơi nào cung cấp dịch vụ phù hợp và cách chuyển thông tin khi cần. Các cơ quan tiếp nhận cũng cần có hướng dẫn rõ ràng để người dân không phải tự đi tìm nhiều nơi mà vẫn chưa xác định được thủ tục. Sự liên thông ở đây không nhất thiết có nghĩa là mọi hoạt động phải được thực hiện trong cùng một đơn vị, mà là người dân được chỉ dẫn chính xác từ nhu cầu ban đầu đến nơi có khả năng giải quyết.

Một chương trình phổ biến pháp luật có thể chủ động đưa các tình huống thường gặp vào nội dung hướng dẫn. Chẳng hạn, sau khi giải thích quyền và nghĩa vụ, người trình bày có thể nêu rõ người dân cần kiểm tra thông tin nào, chuẩn bị những giấy tờ gì theo hướng dẫn chính thức và liên hệ với đầu mối nào nếu phát sinh vướng mắc. Các tài liệu phát tay hoặc kênh thông tin điện tử cũng nên cung cấp thông tin liên hệ đã được xác minh và được cập nhật khi có thay đổi.

Hiệu quả kết nối cần được đánh giá bằng khả năng người dân tiếp cận được dịch vụ phù hợp, chứ không chỉ bằng số lần giới thiệu về trợ giúp pháp lý hay hòa giải. Những phản hồi cho thấy người dân không biết nơi liên hệ, hiểu sai điều kiện áp dụng hoặc gặp khó khăn trong bước chuyển tiếp cần được ghi nhận để điều chỉnh cách hướng dẫn. Việc đánh giá này phải tôn trọng quy định pháp luật và không đồng nhất số lượt tiếp cận dịch vụ với chất lượng giải quyết vụ việc.

Phổ biến pháp luật gắn với khả năng tiếp cận trợ giúp pháp lý chính là nối liền thông tin với hành động. Khi người dân biết quyền của mình, hiểu giới hạn của thông tin được cung cấp và xác định được nơi cần tìm kiếm sự hỗ trợ, pháp luật có thêm điều kiện đi vào đời sống. Đây cũng là cách nâng cao giá trị thực chất của công tác phổ biến, giáo dục pháp luật: không dừng ở việc truyền đạt quy định, mà hỗ trợ người dân tìm được con đường phù hợp để thực hiện và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình./.