Trường học không khói thuốc - tuổi trẻ chung tay bảo vệ sức khỏe cộng đồng

(BKTO) - Sự bùng nổ của các sản phẩm thuốc lá mới, đặc biệt là thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng với những chiêu trò tiếp thị tinh vi, đang đe dọa trực tiếp đến môi trường giáo dục và sức khỏe của thế hệ trẻ. Trước thách thức lớn này, hàng loạt chương trình truyền thông sâu rộng, mạng lưới trường học không khói thuốc kết hợp cùng các chế tài pháp lý nghiêm khắc đã và đang được triển khai đồng bộ.

Nâng cao nhận thức cộng đồng và lan tỏa mô hình trường học không khói thuốc

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ước tính, khói thuốc lá cướp đi sinh mạng của hơn 100.000 người Việt Nam mỗi năm, trong đó có khoảng 18.800 ca tử vong do hít phải khói thuốc thụ động.

Nghị định 90/2026/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 15/5/2026, quy định mức phạt từ 3 đến 5 triệu đồng đối với người sử dụng. Lệnh cấm đã bước đầu phát huy hiệu quả khi khảo sát cuối năm 2025 của Trường Đại học Y tế công cộng trên gần 2.500 sinh viên tại Hà Nội, Huế, Đà Nẵng và Thành phố Hồ Chí Minh cho thấy, tỷ lệ sinh viên dùng thuốc lá điện tử chỉ còn 3,3%. Thế nhưng, khoảng một phần ba số cửa hàng từng bán các sản phẩm này đã chuyển sang bán trên mạng, và gần 4 trong 10 sinh viên vẫn bắt gặp quảng cáo.

Trong bối cảnh các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới len lỏi mạnh mẽ vào đời sống học đường, công tác truyền thông giáo dục sức khỏe và phổ biến pháp luật đóng vai trò là "lá chắn" đầu tiên nhằm nâng cao nhận thức cho cán bộ, giáo viên, học sinh và sinh viên. Các hoạt động truyền thông quy mô lớn đã được triển khai tại nhiều địa phương và cơ sở giáo dục trên cả nước.

Điển hình, tháng 10/2026, tại Trường Đại học Nông - Lâm Bắc Giang, Hội Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng tỉnh Bắc Ninh đã phối hợp tổ chức hội nghị truyền thông phòng, chống tác hại của thuốc lá cho gần 300 cán bộ, hội viên và sinh viên. Hội nghị đã tập trung phân tích những hệ lụy nghiêm trọng của thuốc lá đối với sức khỏe y tế, chi phí khám chữa bệnh và kinh tế gia đình, đồng thời nhấn mạnh vai trò nòng cốt của lực lượng đoàn viên sinh viên trong việc chủ động nói không với thuốc lá và xây dựng môi trường sống trong lành.

Tại Hải Phòng, tháng 5/2026, Trường Đại học Hải Phòng đã phối hợp cùng Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh, Bộ Y tế và Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá tổ chức Lễ mít tinh hưởng ứng Ngày Thế giới không thuốc lá 31/5 và Tuần lễ Quốc gia không thuốc lá với chủ đề "Vạch trần sự hấp dẫn giả tạo - Hành động để đẩy lùi nạn nghiện nicotine và thuốc lá". Chương trình đã thu hút hơn 1.500 đoàn viên thanh niên và học sinh sinh viên tham gia, phát động các chiến dịch truyền thông hiện đại, tổ chức hội thi tìm hiểu Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá trên nền tảng số Kahoot và tuyên truyền sâu rộng các quy định cấm.

Song song với đó, các mô hình liên kết cấp quốc gia cũng chính thức ra đời nhằm tạo sức mạnh tổng hợp. Đoàn Thanh niên Đại học Quốc gia Hà Nội (ĐHQGHN) đã khởi xướng và ra mắt Mạng lưới các cơ sở giáo dục đại học đồng hành xây dựng mô hình "Trường học không khói thuốc" giai đoạn 2026–2027. Sự kiện đã quy tụ sự tham gia cam kết của đông đảo các trường đại học lớn như Trường Đại học Công đoàn, Đại học Phenikaa… Mạng lưới vận hành trên nguyên tắc tự nguyện, kết nối trách nhiệm và lan tỏa hành động, đặt sinh viên làm chủ thể trung tâm trong việc sáng tạo các sản phẩm truyền thông, giám sát việc thực hiện môi trường học đường không khói thuốc và lan tỏa lối sống văn minh, khỏe mạnh.

      Ngày 03/11, tại Hà Nội, Báo Kiểm toán phối hợp với Quỹ Phòng bệnh (Bộ Y tế), Trường Đạo tạo và Bồi dưỡng nghiệp vụ kiểm toán và các đơn vị trực thuộc Kiểm toán nhà nước tổ chức Lễ mít tinh hưởng ứng phòng, chống tác hại của thuốc lá; Ký cam kết, giao ước thi đua xây dựng môi trường làm việc không khói thuốc và Hội thảo “Thanh niên Kiểm toán nhà nước chung tay phòng, chống tác hại thuốc lá năm 2026”

      Với gần 100 đoàn viên thanh niên các Chi đoàn trực thuộc Kiểm toán nhà nước và hơn 100 sinh viên, đoàn viên ưu tú của Trường Đại học Lao động xã hội tham dự, Chương trình nhằm nâng cao nhận thức, vận động mỗi cá nhân chủ động thực hiện các biện pháp phòng, chống tác hại của thuốc lá, góp phần xây dựng môi trường không khói thuốc.

Răn đe nghiêm khắc với hệ thống chế tài xử phạt hành chính và kỷ luật học đường

Bên cạnh công tác giáo dục nhận thức, việc xác lập khung pháp lý chặt chẽ và áp dụng các chế tài xử phạt hành chính nghiêm khắc là điều kiện tiên quyết để răn đe và ngăn chặn hành vi sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng trong giới trẻ, đặc biệt là nhóm đối tượng học sinh từ đủ 14 tuổi trở lên.

Về mặt pháp lý khống chế nguồn cung và tiêu thụ, Nghị quyết 173/2024/QH15 của Quốc hội đã quy định cấm toàn diện việc sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, tàng trữ, vận chuyển và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng từ năm 2025. Nhằm thể chế hóa và tăng cường hiệu lực thi hành, Nghị định 90/2026/NĐ-CP (có hiệu lực từ ngày 15/5/2026) quy định chi tiết mức xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực phòng, chống tác hại của thuốc lá.

Cụ thể, tại Điều 26 của Nghị định 90/2026/NĐ-CP, hành vi sử dụng thuốc lá điện tử hoặc thuốc lá nung nóng bị phạt tiền từ 3.000.000 đồng đến 5.000.000 đồng. Đi kèm với hình thức phạt tiền, người vi phạm bắt buộc phải thực hiện biện pháp khắc phục hậu quả là buộc tiêu hủy toàn bộ tang vật thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng.

Nhiều phụ huynh và học sinh thắc mắc về độ tuổi chịu trách nhiệm pháp lý. Căn cứ theo Luật Xử lý vi phạm hành chính, người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phải chịu trách nhiệm hành chính về hành vi vi phạm do cố ý; người từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm về mọi vi phạm hành chính. Như vậy, học sinh từ đủ 14 tuổi trở lên khi cố ý tàng trữ, sử dụng thuốc lá điện tử hoàn toàn thuộc đối tượng bị xử phạt vi phạm hành chính và áp dụng biện pháp tịch thu, tiêu hủy tang vật theo đúng quy định pháp luật.

Ngoài ra, khung pháp luật cũng mở rộng trách nhiệm đối với các hành vi chứa chấp. Theo quy định, hành vi chứa chấp người sử dụng thuốc lá điện tử tại địa điểm thuộc quyền sở hữu hoặc quản lý bị phạt tiền từ 5.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng (ngoại trừ các trường hợp là người thân thân thích trong gia đình).

Song song với các biện pháp hành chính của cơ quan chức năng, Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng siết chặt kỷ luật nội bộ thông qua Thông tư 15/2026/TT-BGDĐT và Thông tư 19/2025/TT-BGDĐT. Học sinh vi phạm quy định cấm thuốc lá trong khuôn viên trường học sẽ đối mặt với các hình thức xử lý kỷ luật theo cấp độ tăng dần: từ nhắc nhở, kiểm điểm, thông báo về gia đình đến khiển trách, cảnh cáo và cao nhất là đình chỉ học tập có thời hạn.

Thực tế triển khai các quy định cấm đã ghi nhận những tín hiệu tích cực bước đầu. Báo cáo từ Trung tâm Chống độc (Bệnh viện Bạch Mai) cho thấy số ca cấp cứu do ngộ độc thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng đã giảm khoảng 70% trong 10 tháng sau khi lệnh cấm có hiệu lực.

Tương tự, khảo sát cuối năm 2025 của Trường Đại học Y tế công cộng trên 2.500 sinh viên tại Hà Nội, Huế, Đà Nẵng và TP. Hồ Chí Minh ghi nhận tỷ lệ sinh viên sử dụng thuốc lá điện tử đã giảm xuống còn 3,3%. Tuy nhiên, cơ quan chức năng cũng cảnh báo tình trạng khoảng một phần ba số cửa hàng vi phạm đã chuyển hướng sang kinh doanh trái phép trên không gian mạng, đòi hỏi việc thực thi pháp luật phải tiếp tục được siết chặt.

Chung tay bảo vệ cộng đồng và thế hệ trẻ

Cuộc chiến ngăn chặn thuốc lá điện tử và bảo vệ thế hệ trẻ trước những cạm bẫy thương mại tinh vi của ngành công nghiệp thuốc lá không thể chỉ dựa vào các chế tài xử phạt riêng lẻ, mà đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ, chủ động từ gia đình, nhà trường và toàn xã hội.

Tham luận tại Hội thảo “Thanh niên Kiểm toán nhà nước chung tay phòng, chống tác hại thuốc lá năm 2026” do KTNN phối hợp với Quỹ Phòng bệnh, Bộ Y tế tổ chức (ngày 03/11), bà Nguyễn Thị Thu Trung - giảng viên Trường Đào tạo và bồi dưỡng nghiệp vụ kiểm toán - cho rằng, cần lồng ghép việc tuyên truyền vào nội dung hoạt động bồi dưỡng và giảng dạy một cách thu hút nhất để người học được nâng cao ý thức phòng, chống thuốc lá một cách tự nhiên, không mang tính hình thức.

Các cơ sở giáo dục có thể dành 5 đến 10 phút trong buổi khai giảng hoặc sinh hoạt lớp đầu tuần để phổ biến các quy định pháp luật mới về phòng, chống tác hại thuốc lá. Trong các chuyên đề giảng dạy chuyên môn như kiểm toán thu ngân sách hay quản lý tài chính, giảng viên có thể lồng ghép lấy ví dụ thực tiễn về thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá hay cơ chế hoạt động của Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá. Qua đó, sinh viên và học viên nhận thức rõ ràng rằng phòng, chống tác hại thuốc lá không chỉ là câu chuyện sức khỏe cá nhân mà còn gắn liền với chính sách kinh tế - tài khóa của quốc gia.

Đồng thòi, xây dựng mô hình "Lớp học không khói thuốc" và "Trường học không khói thuốc". Nhà trường cần đưa quy định nghiêm cấm hút thuốc lá, kể cả thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng, vào nội quy bắt buộc của lớp học. Đặt các biển báo cấm hút thuốc rõ ràng tại hội trường, hành lang, thư viện và khu vực giải lao. Cán bộ quản lý, ban cán sự lớp và chính các học sinh, sinh viên trong lớp sẽ cùng tham gia theo dõi, nhắc nhở và giám sát lẫn nhau.

Đội ngũ giảng viên, thầy cô giáo phải là những người tiên phong làm gương. Người thầy đứng trên bục giảng nói về liêm chính, văn hóa và trách nhiệm thì trước hết phải gương mẫu từ những điều nhỏ nhất trong cuộc sống hằng ngày. Hình ảnh một người thầy không hút thuốc lá sẽ có sức thuyết phục và truyền cảm hứng mạnh mẽ hơn mười tấm biển cấm - giảng viên Nguyễn Thị Thu Trung chia sẻ.

Đi liền với các giải pháp trên, thế hệ trẻ và các tổ chức Đoàn thanh niên cần đi đầu thực hiện cam kết thông điệp "3 KHÔNG - 1 LAN TỎA": Không hút thuốc lá dưới mọi hình thức, bao gồm thuốc lá điếu truyền thống, thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng; Không mời, không tặng thuốc lá trong các dịp lễ, Tết, hội nghị hay liên hoan; Không im lặng, chủ động nhắc nhở lịch sự, văn minh khi phát hiện người hút thuốc tại công sở, trường học và nơi công cộng. Mỗi đoàn viên thanh niên tích cực chia sẻ ít nhất một thông điệp về tác hại của thuốc lá và động viên ít nhất một người thân hoặc đồng nghiệp từ bỏ thuốc lá.

Bộ Y tế đang trình Quốc hội dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, trong đó đề xuất quy định cấm bán thuốc lá phía ngoài cổng các cơ sở giáo dục và cơ sở y tế trong phạm vi 100m tính từ ranh giới khuôn viên gần nhất, đồng thời cấm hoàn toàn việc trưng bày sản phẩm thuốc lá tại các điểm bán lẻ.  Sự kết hợp giữa quy định pháp luật nghiêm minh, sự giám sát chặt chẽ từ gia đình và tinh thần tiên phong của tuổi trẻ học đường chính là giải pháp căn cơ nhất để đẩy lùi khói thuốc, bảo vệ sức khỏe cộng đồng và giữ gìn tương lai cho thế hệ mai sau.