An ninh nguồn nước trước nguy cơ hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn

(BKTO) - Nguồn nước trên nhiều sông, suối bắt đầu chịu ảnh hưởng của El Nino và có xu thế thấp hơn trung bình nhiều năm đang đặt ra yêu cầu cần chủ động ứng phó, điều hòa và phân phối tài nguyên nước theo từng lưu vực sông, nhằm tạo nguồn nước điều tiết cho mùa khô năm 2027.

Thông tin trên được đưa ra tại Họp báo thường kỳ tháng 9 của Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức ngày 16/9.

Dự báo nguồn nước thiếu hụt lớn

Ông Ngô Mạnh Hà - Phó Cục trưởng Cục Quản lý tài nguyên nước, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết, Việt Nam có nguồn tài nguyên nước mặt tương đối dồi dào, với khoảng 3.450 sông, suối có chiều dài từ 10 km trở lên, tổng lượng dòng chảy hằng năm khoảng 844 tỷ m³. Tuy nhiên, nguồn nước phân bố không đều theo không gian và thời gian, trong khi khoảng 60% tổng lượng nước trung bình hằng năm đến từ ngoài biên giới. Mùa cạn tại Việt Nam thường kéo dài 7 - 9 tháng nhưng chỉ chiếm khoảng 20 - 40% lượng dòng chảy cả năm. Trong khi đó, nhu cầu sử dụng nước ngày càng lớn. Hiện cả nước có khoảng 96.500 công trình khai thác, sử dụng nước, với tổng nhu cầu của các ngành khoảng 117 tỷ m³/năm.

Trong bối cảnh đó, diễn biến nguồn nước năm 2026 đang cho thấy những dấu hiệu đáng lưu ý. Từ tháng 5, nguồn nước trên nhiều sông, suối bắt đầu chịu ảnh hưởng của El Nino và có xu thế thấp hơn trung bình nhiều năm. Giai đoạn tháng 6 - 8, dòng chảy trên phần lớn các sông, suối thuộc 12 lưu vực sông lớn thấp hơn 10 -75% so với trung bình nhiều năm. Dự báo lượng mưa có thể thiếu hụt 10 - 40%, trong khi xâm nhập mặn có khả năng xuất hiện sớm và lấn sâu. Xu hướng thiếu hụt nguồn nước hiện nay có những nét tương đồng với diễn biến trong các năm 2015 và 2019, những năm chịu ảnh hưởng rõ của El Nino.

Điều đáng quan tâm là rủi ro không chỉ xuất hiện trên các dòng sông mà còn liên quan trực tiếp đến khả năng tích nước của hệ thống hồ chứa. Với lượng dòng chảy thiếu hụt trong mùa lũ, đặc biệt tại miền Trung, Tây Nguyên và lưu vực Đồng Nai, nguy cơ nhiều hồ không tích đủ nước cho mùa cạn đang hiện hữu.

Theo đánh giá, 100% hồ thủy điện lớn được rà soát có nguy cơ không tích đủ nước, tổng dung tích thiếu hụt khoảng 7,73 - 11 tỷ m³. Trong đó, 32/43 hồ có mức thiếu hụt so với thiết kế từ 15 - 80%, tập trung tại các lưu vực Hồng, Mã, Cả, Vu Gia - Thu Bồn, Ba, Sê San và Đồng Nai.

Đối với hồ thủy lợi, khoảng 65% có nguy cơ không tích đủ nước theo thiết kế. Khoảng 40% trong số 189 hồ được rà soát có mức thiếu hụt từ 20 - 87%, tập trung chủ yếu tại Tây Nguyên và ven biển Nam Trung Bộ. Nếu bước vào mùa cạn với dung tích hồ thấp, trong khi dòng chảy tiếp tục suy giảm, áp lực lên nguồn nước sẽ gia tăng đồng thời ở nhiều lĩnh vực.

Chủ động quản trị nguồn nước

Trước nguy cơ hạn hán và thiếu nước cho mùa khô năm 2027, Lãnh đạo Cục Quản lý tài nguyên nước đánh giá, yêu cầu quan trọng là phải chuyển mạnh từ ứng phó bị động sang chủ động quản trị nguồn nước theo từng lưu vực sông.

Theo đó, trước hết, cần theo dõi chặt chẽ, cập nhật thường xuyên các bản tin dự báo, cảnh báo khí tượng thủy văn; tăng cường dự báo cho các khu vực có nguy cơ hạn hán, thiếu nước, nhất là miền Trung, Tây Nguyên và Đồng bằng sông Cửu Long.

Các địa phương cần chủ động tích nước sớm tại các hồ chứa thủy lợi, thủy điện ngay từ mùa lũ, phù hợp đặc điểm từng lưu vực, nhằm bảo đảm nguồn nước điều tiết cho mùa khô năm 2027. Việc vận hành hồ chứa, vận hành liên hồ cần linh hoạt, vừa bảo đảm an toàn hạ du, phòng lũ, vừa tận dụng khả năng tích nước trong mùa lũ.

Cùng với đó, cần sớm công bố kịch bản nguồn nước trên các lưu vực sông làm cơ sở xây dựng và triển khai phương án phòng, chống hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn. Đối với các lưu vực được nhận diện thiếu nước hoặc thiếu nước nghiêm trọng, cần xây dựng phương án điều hòa, phân phối tài nguyên nước phù hợp.

Đồng thời chủ động xây dựng kế hoạch chuyển đổi cơ cấu cây trồng, mùa vụ, cắt giảm diện tích canh tác; điều chỉnh chế độ khai thác nước đối với các công trình ở hạ du các hồ chứa thủy điện nhằm tận dụng tối ưu nguồn nước trong trường hợp các hồ chứa thủy điện phải vận hành đảm bảo an ninh, an toàn hệ thống điện; điều chỉnh nhiệm vụ đối với các hồ chứa thủy lợi hiện có mà chưa khai thác hết khả năng tích trữ nước của công trình, ưu tiên cấp nước phục vụ sản xuất, dân sinh trong khu vực...

Đặc biệt là xây dựng phương án chủ động ứng phó với nguy cơ thiếu hụt nguồn nước về các hồ chứa thủy điện trong các tháng cuối năm 2026, đầu năm 2027, để điều tiết cấp nước hạ du trong mùa khô năm 2027, nhất là nước sinh hoạt ở khu vực miền Trung và Đông Nam Bộ./.