Chủ động đưa thông tin, dịch vụ trợ giúp pháp lý đến với người dân

(BKTO) - Để người dân ở vùng sâu, vùng xa không bỏ lỡ cơ hội được hỗ trợ pháp lý, cần thay đổi cách tiếp cận từ chờ người dân tìm đến sang chủ động đưa thông tin và dịch vụ đến cộng đồng. Đại biểu Quốc hội Phan Thị Mỹ Dung (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Tây Ninh) nhấn mạnh yêu cầu đa dạng hóa hình thức truyền thông, tăng cường trợ giúp lưu động và bảo đảm người dân được hỗ trợ kịp thời, có chất lượng.

Thưa Đại biểu, công tác trợ giúp pháp lý có ý nghĩa đặc biệt quan trọng nhằm bảo đảm quyền con người, quyền công dân và quyền tiếp cận công lý của nhóm người dễ bị tổn thương, trong đó có đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, vùng sâu, vùng xa. Đại biểu đánh giá như thế nào về việc thực hiện chính sách này thời gian qua?

Trợ giúp pháp lý là chính sách có ý nghĩa nhân văn sâu sắc, thể hiện trách nhiệm của Nhà nước trong việc bảo đảm mọi người dân, nhất là người có hoàn cảnh khó khăn và các nhóm dễ bị tổn thương, được tiếp cận pháp luật và công lý một cách bình đẳng. Đối với đồng bào dân tộc thiểu số ở vùng sâu, vùng xa, chính sách này càng có ý nghĩa thiết thực bởi người dân có thể gặp đồng thời nhiều rào cản như khoảng cách địa lý, điều kiện kinh tế, ngôn ngữ và khả năng tiếp cận thông tin pháp luật.

Thời gian qua, công tác trợ giúp pháp lý đã góp phần hỗ trợ người dân bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp trong các vụ việc cụ thể; nâng cao hiểu biết pháp luật, ý thức chấp hành pháp luật và phòng ngừa tranh chấp, vi phạm. Thông qua tư vấn, tham gia tố tụng và các hoạt động truyền thông pháp luật, trợ giúp pháp lý còn góp phần bảo vệ phụ nữ, trẻ em, người cao tuổi và những người có hoàn cảnh khó khăn trong cộng đồng dân tộc thiểu số.

Tuy nhiên, khả năng tiếp cận chính sách trên thực tế vẫn chưa đồng đều. Ở một số nơi, người dân chưa biết mình thuộc diện được trợ giúp pháp lý, chưa biết liên hệ ở đâu; việc đi lại khó khăn, bất đồng ngôn ngữ và tâm lý e ngại cũng có thể khiến nhu cầu hỗ trợ không được phát hiện kịp thời. Vì vậy, theo tôi, cần đánh giá hiệu quả chính sách không chỉ qua số vụ việc hay số buổi truyền thông, mà quan trọng hơn là người dân có biết, có tiếp cận được và quyền, lợi ích hợp pháp của họ có được bảo vệ thực chất hay không.

Qua hoạt động tiếp xúc cử tri và thực tiễn tại địa phương, Đại biểu nhận thấy những vướng mắc pháp lý nào đang ảnh hưởng nhiều nhất đến đời sống đồng bào dân tộc thiểu số?

Từ thực tiễn địa phương, tôi cho rằng khó khăn không chỉ nằm ở bản thân vụ việc pháp lý mà còn ở chỗ người dân có thể chưa tiếp cận được dịch vụ hỗ trợ để giải quyết vụ việc ngay từ đầu. Những vấn đề thường có ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống gồm đất đai, hôn nhân và gia đình, thừa kế, giao dịch dân sự, chính sách an sinh xã hội, việc làm và các quyền lợi liên quan đến thủ tục hành chính. Khi thiếu thông tin hoặc không biết cách bảo vệ quyền của mình, người dân dễ phát sinh tranh chấp kéo dài hoặc chấp nhận những thỏa thuận bất lợi.

Về phạm vi đối tượng được trợ giúp pháp lý, khoản 4 Điều 7 Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 quy định đối tượng là người dân tộc thiểu số cư trú tại vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn. Luật số 05/2026/QH16 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý, có hiệu lực từ ngày 01/01/2027, bổ sung “người dân tộc thiểu số rất ít người” vào diện được trợ giúp pháp lý theo quy định sửa đổi. Đây là bước mở rộng đáng ghi nhận, nhưng cần có hướng dẫn rõ ràng, kịp thời để xác định đối tượng, địa bàn và cách thức chứng minh điều kiện thụ hưởng, bảo đảm chính sách có thể triển khai thống nhất.

Tại Tây Ninh, việc xác định địa bàn và đối tượng thụ hưởng cần được rà soát theo các tiêu chí, danh mục được cấp có thẩm quyền ban hành và tình hình thực tế sau sắp xếp đơn vị hành chính; không nên chỉ căn cứ vào số địa bàn đặc biệt khó khăn còn ít để kết luận nhu cầu trợ giúp pháp lý cũng ít.

Theo tôi, cần nghiên cứu mở rộng phạm vi tiếp cận theo hướng mọi người dân tộc thiểu số có nhu cầu và gặp khó khăn trong việc tự bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp đều có cơ hội được hỗ trợ; trước mắt, ưu tiên người nghèo, trẻ em, phụ nữ bị bạo lực, người khuyết tật, người cao tuổi và người sống ở địa bàn xa trung tâm. Đồng thời, chính quyền cấp xã cần có trách nhiệm thông tin, hướng dẫn và kết nối người dân với tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý.

Đồng bào dân tộc thiểu số còn gặp khó khăn trong việc tiếp cận trợ giúp pháp lý. Theo Đại biểu, cần đổi mới phương thức tuyên truyền và tổ chức trợ giúp pháp lý như thế nào để người dân ở vùng sâu, vùng xa, nhất là người không thông thạo tiếng phổ thông hoặc hạn chế về điều kiện đi lại, có thể chủ động tìm kiếm và sử dụng dịch vụ này?

Theo tôi, cần chuyển từ cách làm chủ yếu là tuyên truyền để người dân tự tìm đến, sang cách làm chủ động đưa thông tin và dịch vụ trợ giúp pháp lý đến nơi người dân sinh sống. Việc đổi mới phải phù hợp với ngôn ngữ, tập quán, điều kiện đi lại và khả năng sử dụng công nghệ của từng địa bàn.

Thứ nhất, đa dạng hóa thông tin bằng ngôn ngữ và hình thức dễ tiếp nhận. Bên cạnh tài liệu tiếng Việt, cần biên soạn tài liệu ngắn, hình ảnh trực quan, video và nội dung âm thanh bằng tiếng dân tộc phù hợp với từng địa bàn; phát huy hệ thống truyền thanh cơ sở và các kênh thông tin cộng đồng. Mã QR, trang thông tin điện tử hoặc tin nhắn thoại có thể được sử dụng ở nơi có điều kiện, nhưng không nên xem công nghệ là phương thức duy nhất.

Thứ hai, tăng cường trợ giúp pháp lý lưu động và tiếp cận trực tiếp. Các đợt truyền thông, tư vấn cần được tổ chức định kỳ tại địa bàn có nhu cầu, có thể lồng ghép với hoạt động của chính quyền, đoàn thể và sinh hoạt cộng đồng. Đối với người cao tuổi, người khuyết tật hoặc người gặp trở ngại lớn khi đi lại, cần có cách thức tiếp nhận và hỗ trợ phù hợp, bảo đảm đúng quy định và giữ bí mật thông tin của người được trợ giúp.

Thứ ba, phát huy vai trò của già làng, trưởng thôn, người có uy tín, cán bộ đoàn thể và những người am hiểu tiếng dân tộc. Đây có thể là lực lượng cầu nối để phổ biến thông tin, nhận diện nhu cầu và kết nối người dân với Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước. Việc tư vấn và thực hiện nghiệp vụ pháp lý vẫn phải do người, tổ chức có thẩm quyền thực hiện.

Thứ tư, đơn giản hóa cách thức liên hệ và tăng cường phối hợp. Cần công khai số điện thoại, địa chỉ, đầu mối tiếp nhận yêu cầu; mở rộng các kênh liên hệ từ xa phù hợp với điều kiện thực tế; đồng thời tăng phối hợp giữa tổ chức trợ giúp pháp lý với chính quyền cấp xã, cơ quan tiến hành tố tụng và các cơ quan, tổ chức liên quan để phát hiện sớm trường hợp cần hỗ trợ. Mục tiêu cuối cùng là để người dân biết nơi liên hệ, được hướng dẫn dễ dàng và được hỗ trợ đúng lúc.

Xin trân trọng cảm ơn Đại biểu!