Kiểm toán việc chuyển đổi số giai đoạn 2021-2024: Nhận diện điểm nghẽn để tối ưu hóa hiệu quả đầu tư

(BKTO) - Giai đoạn 2021-2024, hoạt động đầu tư, ứng dụng phần mềm và thuê dịch vụ công nghệ thông tin (CNTT) phục vụ chuyển đổi số (CĐS) được triển khai đồng loạt tại các địa phương. Qua kiểm toán chuyên đề tại 13 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương (theo địa giới hành chính trước khi thực hiện sáp nhập, bao gồm: Hà Nam, Quảng Bình, Đà Nẵng, Quảng Ngãi, Điện Biên, Phú Yên, Thái Nguyên, Tuyên Quang, Nam Định, Đắk Lắk, Đồng Nai, Bình Thuận và Bình Phước), Kiểm toán nhà nước (KTNN) ghi nhận các địa phương đã triển khai đồng loạt nhiều hoạt động đầu tư, ứng dụng CNTT phục vụ chuyển đổi số. Tuy nhiên, cơ quan kiểm toán cũng thẳng thắn chỉ ra hàng loạt điểm nghẽn hệ thống cần sớm tháo gỡ để tối ưu hóa hiệu quả nguồn lực công.

Nỗ lực đồng bộ hạ tầng và thách thức về tiến độ

Thực tế triển khai tại các địa phương cho thấy, việc hiện thực hóa Chiến lược phát triển Chính phủ số theo Quyết định số 749/QĐ-TTg và Quyết định số 942/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ đòi hỏi sự đồng bộ rất lớn từ khâu lập kế hoạch đến thực thi. Ghi nhận từ đợt kiểm toán chuyên đề, một số nơi vẫn còn chậm ban hành kế hoạch hành động hoặc chưa bao quát hết các nhiệm vụ trọng tâm. Việc xác định các lĩnh vực ưu tiên phát triển đôi lúc chưa thực sự bám sát thực tiễn của địa phương, dẫn đến sự chậm trễ trong việc hình thành các hạ tầng cốt lõi như Kho dữ liệu dùng chung hay Trung tâm giám sát an toàn thông tin (SOC).

Sự thiếu đồng bộ ngay từ khâu chuẩn bị đã phần nào ảnh hưởng đến tiến độ giải ngân và thực hiện các dự án CNTT. Nhiều dự án phải kéo dài thời gian triển khai hoặc điều chỉnh kế hoạch vốn do các vướng mắc phát sinh trong quá trình chuẩn bị đầu tư.

Trong giai đoạn 2021-2024, Thái Nguyên có 27 dự án chưa được đầu tư hoặc chậm thực hiện, chủ yếu do chưa được bố trí kinh phí hoặc bố trí chậm. Còn Đồng Nai đạt tỷ lệ thực hiện 93 trên tổng số 184 dự án theo kế hoạch đề ra cho giai đoạn. Bình Thuận cũng có 10 dự án chưa triển khai được trong năm 2024, phải hủy dự toán do vướng mắc về thẩm quyền phê duyệt.

Nâng cao hiệu quả khai thác và công năng phần mềm

Một trong những mục tiêu quan trọng của CĐS là đưa công nghệ vào đời sống, phục vụ người dân và doanh nghiệp một cách thực chất. Tuy nhiên, kết quả kiểm toán cho thấy hiệu suất sử dụng của một số phần mềm chuyên ngành hiện nay chưa đạt kỳ vọng thiết kế ban đầu.

Một số ứng dụng sau khi nghiệm thu chưa phát huy được vai trò kết nối do thiếu quy hoạch tổng thể, dẫn đến tình trạng trùng lắp tính năng giữa các cấp hoặc thiếu cơ chế chia sẻ dữ liệu liên thông với các bộ, ngành Trung ương. Bên cạnh đó, thói quen sử dụng và công tác cập nhật dữ liệu của các đơn vị cơ sở chưa đồng đều, khiến nhiều hệ thống cơ sở dữ liệu rơi vào tình trạng "chờ" thông tin, chưa phản ánh đúng dòng chảy dữ liệu thực tế.

Hiệu suất khai thác phần mềm tại nhiều địa phương hiện vẫn chưa đạt kỳ vọng. Điển hình như tại Thái Nguyên, hệ thống quản lý an toàn lao động mới chỉ có 56 doanh nghiệp đăng ký sử dụng trên tổng số hơn 9.000 đơn vị. Tình trạng chậm cập nhật dữ liệu cũng diễn ra phổ biến, đơn cử như phần mềm xử lý vi phạm hành chính tại Quảng Bình có tới 144 trên 391 đơn vị bỏ trống tài khoản, chưa nạp thông tin lên hệ thống. Ngoài ra, việc chậm nâng cấp, sửa lỗi kỹ thuật để tương thích với các quy định mới của Luật Đất đai cũng đang làm giảm hiệu quả vận hành của phần mềm quản lý địa chính tại Bình Thuận.

Bài toán tối ưu hóa chi phí đầu tư và năng lực bảo mật

Nguồn kinh phí dành cho các hoạt động đầu tư phần mềm và thuê dịch vụ CNTT phục vụ CĐS chủ yếu đến từ ngân sách nhà nước. Do đó, việc lập dự toán, xác định định mức kinh tế - kỹ thuật đòi hỏi tính chính xác và tuân thủ nghiêm ngặt các quy định tài chính.

Qua kiểm toán, cơ quan chức năng đã lưu ý các địa phương về việc xác định mức độ phức tạp của các kịch bản sử dụng (use-case) trong phần mềm nội bộ còn mang tính chủ quan. Việc áp dụng chưa chính xác các định mức số hóa tài liệu lưu trữ đã làm tăng giá trị dự toán và giá trúng thầu của một số gói thầu so với mức tối đa quy định tại Thông tư số 194/2012/TT-BTC của Bộ Tài chính.

Song song đó, công tác đảm bảo an toàn, an ninh mạng tại một số hệ thống thông tin thành phần cũng cần được đầu tư tương xứng hơn. Nhiều phần mềm đưa vào vận hành nhưng chưa được phê duyệt cấp độ an toàn thông tin theo quy định, hoặc hạ tầng máy tính tại các cơ quan chuyên trách đã cũ, chưa đáp ứng các tiêu chuẩn kết nối giám sát trực tiếp.

Sở Tư pháp tỉnh Quảng Ngãi lập dự toán vượt mức tối đa quy định 10,56 tỷ đồng, dẫn đến giá trúng thầu vượt 8,07 tỷ đồng so với Thông tư số 194/2012/TT-BTC. Còn Sở Tư pháp tỉnh Đồng Nai bổ sung hạng mục công việc chưa phù hợp với quy định chung, làm tăng giá trị quyết toán thêm 3,77 tỷ đồng. Tại hai tỉnh Bình Thuận và Hà Nam, ghi nhận một số gói thầu số hóa tài liệu áp dụng sai định mức, làm tăng giá trị dự toán từ hàng trăm triệu đến hàng tỷ đồng.

Hoàn thiện hành lang pháp lý để tạo đà bứt phá

Phân tích sâu hơn về nguyên nhân của những tồn tại trên, Kiểm toán nhà nước đánh giá bên cạnh nguyên nhân chủ quan từ năng lực thực thi và sự thiếu hụt nhân sự chuyên gia CNTT tại địa phương, nguyên nhân khách quan chủ yếu xuất phát từ những "nút thắt" trong hệ thống văn bản quy phạm pháp luật cấp Trung ương.

Luật Công nghệ thông tin ban hành từ năm 2006 đến nay đã bộc lộ nhiều điểm lạc hậu, chưa bao quát được các mô hình công nghệ mới như Trí tuệ nhân tạo (AI), Dữ liệu lớn (Big Data) hay các nền tảng số dùng chung. Đặc biệt, hiện nay đang có sự thiếu thống nhất giữa cơ quan quản lý chuyên ngành về công nghệ thông tin và Bộ Tài chính về định mức kinh tế - kỹ thuật trong việc tạo lập, số hóa thông tin.

Bất cập từ cơ chế đơn giá: Sự thiếu thống nhất giữa Quyết định số 1595/QĐ-BTTTT (do cơ quan quản lý chuyên ngành là Bộ TT&TT trước đây ban hành) và Thông tư số 194/2012/TT-BTC (Bộ Tài chính) đang tạo ra độ vênh lớn về định mức và đơn giá tạo lập dữ liệu. Việc đơn giá đầu tư công nghệ cao hơn nhiều so với mức trần chi thường xuyên đã gây lúng túng cho các địa phương trong khâu thẩm định, phê duyệt dự toán, trực tiếp làm chậm tiến độ triển khai hàng loạt dự án chuyển đổi số.

Để công cuộc chuyển đổi số đi vào thực chất, mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội cao và tránh lãng phí nguồn lực, việc khẩn trương rà soát, sửa đổi các quy định về định mức chi phí, đồng thời tháo gỡ sự chồng chéo giữa các văn bản hướng dẫn của các bộ, ngành đang là đòi hỏi cấp bách từ thực tiễn các địa phương hiện nay.