Ngăn chặn thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng: Siết chặt quản lý, kiên trì giáo dục

(BKTO) - Việt Nam chính thức cấm hoàn toàn việc sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, vận chuyển, chứa chấp và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng từ ngày 01/01/2025. Kết quả bước đầu ghi nhận sự sụt giảm rõ rệt về tỷ lệ sử dụng trong giới trẻ và số ca cấp cứu ngộ độc. Tuy nhiên, hoạt động mua bán đang thay nhanh chóng, dịch chuyển tinh vi sang các kênh giao dịch trên không gian mạng.

Nguy cơ “ẩn mình” trên mạng xã hội

Ngay sau khi quy định cấm hoàn toàn việc sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, vận chuyển, chứa chấp và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng có hiệu lực từ ngày 01/01/2025, những chuyển biến tích cực đã được ghi nhận. Theo dữ liệu từ Trung tâm Chống độc Bệnh viện Bạch Mai, số ca nhập viện cấp cứu liên quan đến ngộ độc và tổn thương phổi cấp do thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng đã giảm gần 70% so với thời điểm trước khi ban hành lệnh cấm, đặc biệt ghi nhận sự giảm thiểu rõ rệt ở lứa tuổi học sinh, sinh viên.

Thông tin tại hội thảo kỹ thuật "Hiệu quả ban đầu của quy định cấm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng tại Việt Nam dựa trên kết quả nghiên cứu" do Trường Đại học Y tế công cộng tổ chức, nhóm nghiên cứu đã công bố khảo sát diện rộng triển khai từ tháng 9 đến tháng 12/2025 trên 2.462 sinh viên (từ 18-24 tuổi) tại Hà Nội, Đà Nẵng, Huế và TP. Hồ Chí Minh.

Kết quả cho thấy tỷ lệ sinh viên đang sử dụng thuốc lá điện tử đã giảm mạnh xuống còn 3,3% và thuốc lá nung nóng còn 0,8%. Đây là bước sụt giảm ấn tượng khi so sánh với các khảo sát trước đây (ghi nhận mức 7,3% năm 2020; 13% năm 2021 và khoảng 9% năm 2023).Tương tự, khảo sát quan sát 126 cửa hàng từng kinh doanh công khai trước đây ghi nhận có tới 64,3% (81 cửa hàng) đã đóng cửa hoặc chấm dứt hoàn toàn hoạt động bán lẻ trực tiếp.

Tuy nhiên, báo cáo nghiên cứu cũng chỉ ra một thực tế đáng quan ngại: thị trường không hoàn toàn biến mất mà đang diễn ra sự chuyển dịch phương thức hoạt động. Khoảng 35% (44 cửa hàng) trong số các điểm bán bị giải thể trực tiếp đã chuyển sang hình thức kinh doanh trực tuyến.

Theo TS. Nguyễn Thị Bích Thảo - Đại học Y tế công cộng, người bán đang áp dụng nhiều cách khác nhau để né tránh công cụ kiểm duyệt thuật toán trên các nền tảng mạng xã hội và sàn thương mại điện tử. Tinh dầu thuốc lá điện tử thường được đăng tải ngụy trang dưới các tên gọi như “tinh dầu xịt phòng” hay “hương liệu thực phẩm”; thiết bị hút được thay thế hình ảnh bằng “đầu bàn chải điện” hoặc “máy cạo râu”. Đồng thời, các giao dịch mua bán được xé lẻ, chuyển từ các bài đăng công khai sang tin nhắn riêng tư ẩn danh (Zalo, Telegram, Facebook Messenger), khiến việc giám sát và xử lý vi phạm gặp rất nhiều khó khăn.

Bên cạnh đó, buôn lậu thuốc lá mới đang phân tán mạnh mẽ. Hàng hóa sau khi thẩm lậu qua biên giới được chia nhỏ, cất giấu tại các kho hàng kín, nhà dân hoặc điểm tập kết di động liên tục thay đổi. Việc kết nối giữa kho hàng vật lý, tài khoản ảo trên mạng, dịch vụ chuyển phát nhanh và thanh toán điện tử đã tạo thành chuỗi cung ứng khép kín đa tầng, đòi hỏi lực lượng chức năng phải thay đổi toàn diện phương thức đấu tranh.

Siết chặt quản lý và quyết liệt truy quét

Trước làn sóng xâm nhập mạnh mẽ của các sản phẩm nicotine thế hệ mới, nhiều quốc gia trong khu vực Đông Nam Á đã triển khai các mô hình quản lý nghiêm khắc và đạt được kết quả khả quan. Thái Lan ban hành lệnh cấm toàn diện thuốc lá điện tử từ năm 2014. Đầu năm 2025, Thái Lan đã phát động chiến dịch cao điểm truy quét trên toàn quốc, giúp giảm hơn 80% số lượng người sử dụng và điểm bán. 

Đặc biệt, Thái Lan áp dụng chế tài cực kỳ nghiêm khắc: người nhập khẩu đối mặt với mức án tới 10 năm tù; người bán chịu án 3 năm tù hoặc phạt 60.000 baht; người sử dụng cũng bị truy tố về tội nhận hàng lậu với mức phạt tù lên đến 5 năm hoặc phạt tiền gấp 4 lần giá trị sản phẩm. Nhằm ngăn chặn tận gốc thương mại điện tử, chính quyền Thái Lan đã chủ động rà soát và phong tỏa hơn 9.500 địa chỉ URL trang web và tài khoản mạng xã hội vi phạm.

Singapore duy trì chính sách không khoảng trống thông qua Đạo luật Kiểm soát Thuốc lá và Thiết bị hóa hơi (TVCA). Cơ quan Khoa học Sức khỏe Singapore (HSA) phối hợp chặt chẽ với lực lượng công an, hải quan và các quản trị viên nền tảng số (Instagram, Facebook, Carousell). Quý II/2025, HSA đã gỡ bỏ hơn 2.000 tin đăng vi phạm trên mạng xã hội, gấp 5 lần so với quý trước. Singapore áp dụng mức phạt tiền lên tới 10.000 SGD và phạt tù đến 6 tháng đối với hành vi mua, sở hữu hoặc sử dụng thiết bị hóa hơi.

Từ thực tiễn thực thi trong nước và bài học quốc tế, để lệnh cấm thuốc lá mới đi vào cuộc sống một cách bền vững, Việt Nam cần tập trung triển khai đồng bộ 3 trụ cột chiến lược:

Kết hợp chặt chẽ giữa hệ thống quản trị quốc gia và khung pháp lý dựa trên bằng chứng: Theo nghiên cứu tổng quan hệ thống công bố trên Tạp chí y khoa quốc tế Frontiers in Public Health (2026), hiệu quả kiểm soát các sản phẩm nicotine mới phụ thuộc quyết định vào kiến trúc hệ thống quản trị và tính nhất quán của khung pháp lý. Nghiên cứu chỉ ra rằng khi chính sách được xây dựng dựa trên bằng chứng khoa học vững chắc và tuân thủ Công ước Khung về Kiểm soát Thuốc lá của WHO, chính phủ sẽ kiểm soát hiệu quả sự bùng phát của sản phẩm mới.

TS. Angela Pratt - Trưởng đại diện WHO tại Việt Nam cho rằng, lệnh cấm toàn diện của Việt Nam là một quyết sách lịch sử, nhưng điều quan trọng sống còn hiện nay là tuyệt đối không tạo ra bất kỳ kẽ hở hay ngoại lệ pháp lý nào. Các đề xuất ngoại lệ như cho phép sản xuất thuốc lá điện tử để xuất khẩu, hoặc miễn trừ cho thuốc lá nung nóng làm từ màng lá thuốc lá thuần túy sẽ gây ra hậu quả vô cùng nguy hại. Khi tồn tại sản phẩm ngoại lệ, việc phân biệt giữa hàng hợp pháp và bất hợp pháp trên thị trường sẽ trở nên bất khả thi, gây vô vàn khó khăn cho lực lượng thực thi và làm vô hiệu hóa toàn bộ thành quả cấm.

WHO khuyến nghị Việt Nam cần thể chế hóa ngay lệnh cấm vào các văn bản quy phạm pháp luật có hiệu lực cao nhất. Cụ thể, cần đưa thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng vào danh mục ngành, nghề cấm đầu tư kinh doanh. Đồng thời, đồng bộ hóa quy định trong Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá sửa đổi.

Kiểm soát nguồn cung tận gốc và tăng cường quản lý trên môi trường số: Kinh nghiệm quốc tế chứng minh rằng việc xử lý nhỏ lẻ từng người tiêu dùng hay điểm bán lẻ truyền thống chỉ giải quyết được phần ngọn. Muốn triệt phá thị trường bất hợp pháp, quản trị nhà nước phải chuyển mạnh sang kiểm soát toàn bộ chuỗi cung ứng và chuỗi dữ liệu.

Theo bà Đoàn Thu Huyền – Giám đốc Quốc gia Tổ chức Campaign for Tobacco-Free Kids, Việt Nam cần ưu tiên cắt đứt nguồn cung ngay từ biên giới và cửa ngõ nhập khẩu. Việc tập trung lực lượng triệt phá các nhà sản xuất, nhà nhập khẩu và đầu mối phân phối lớn sẽ ngăn chặn hàng trăm nghìn sản phẩm tuồn ra thị trường, mang lại hiệu quả cao hơn hẳn so với việc dàn trải lực lượng xử lý từng cá nhân lẻ tẻ. Đồng thời, cần quy định rõ cơ quan đầu mối chịu trách nhiệm chính trong thanh tra, tịch thu và áp dụng mức phạt đủ sức răn đe.

Đối với không gian mạng, Việt Nam cần học hỏi mô hình của các nước để gắn trách nhiệm pháp lý trực tiếp cho các nền tảng công nghệ (Facebook, TikTok, Shopee, Lazada) và các công ty dịch vụ bưu chính, chuyển phát nhanh. Các nền tảng số phải có nghĩa vụ xây dựng thuật toán lọc nội dung tự động, thiết lập cơ chế gỡ bỏ nhanh trong vòng 24 giờ đối với các bài đăng vi phạm, và cung cấp dữ liệu định danh tài khoản, dòng tiền cho cơ quan công an khi có yêu cầu điều tra.

Ngoài ra, việc xây dựng cơ sở dữ liệu liên ngành dùng chung giữa Công an, Hải quan, Quản lý thị trường và Thuế sẽ giúp truy vết toàn bộ chuỗi giao dịch từ kho ẩn đến người mua cuối cùng.

Đẩy mạnh giáo dục truyền thông và huy động sự tham gia của toàn xã hội: Chế tài xử phạt chỉ phát huy tối đa tác dụng khi đi đôi với sự thay đổi trong nhận thức xã hội. Ngành công nghiệp thuốc lá đang sử dụng những chiến dịch tiếp thị ngầm vô cùng tinh vi và quảng bá sai sự thật về khả năng giảm tác hại.

Kiểm soát và loại bỏ thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng là một hành trình dài hạn, đòi hỏi sự phối hợp liên ngành chặt chẽ. Quyết định cấm toàn diện của Việt Nam là bước đi tiên phong, đúng đắn, nhận được sự ủng hộ rộng rãi của cộng đồng quốc tế và trong nước.

Những bài học kinh nghiệm từ quốc tế cho thấy, để bảo vệ vững chắc thành quả ban đầu, Việt Nam cần duy trì một bộ luật rõ ràng, không kẽ hở pháp lý, siết chặt kỷ cương trên môi trường số và kiên trì giáo dục thế hệ trẻ. Sự kết hợp đồng bộ giữa pháp lý và nhận thức cộng đồng là chìa khóa quyết định để Việt Nam bảo vệ sức khỏe, trí tuệ và tương lai của các thế hệ mai sau.