Ngăn chặn xu hướng trẻ hóa sử dụng thuốc lá

(BKTO) - Trong bối cảnh các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới đang gia tăng và có xu hướng trẻ hóa nghiêm trọng, việc thể chế hóa lệnh cấm toàn diện đối với thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng vào hệ thống luật pháp trở thành bước đi cấp thiết để bảo vệ sức khỏe cộng đồng và bảo đảm quyền trẻ em.

Giảm gánh nặng y tế và kinh tế

Mặc dù tỷ lệ hút thuốc lá điếu truyền thống ở nam giới trưởng thành đã giảm, Việt Nam hiện vẫn là một trong 15 quốc gia có tỷ lệ nam giới trưởng thành hút thuốc lá cao nhất thế giới và đứng thứ 3 khu vực ASEAN. Lo ngại hơn, sự xuất hiện của các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới đang đe dọa trực tiếp đến đối tượng thanh thiếu niên. Đáng chú ý, tỷ lệ sử dụng thuốc lá điện tử thậm chí đã vượt qua tỷ lệ sử dụng thuốc lá điếu truyền thống. Tại các thành phố lớn, mức độ xâm nhập còn cao hơn.

Theo ước tính từ Nghiên cứu gánh nặng bệnh tật toàn cầu, thuốc lá cướp đi sinh mạng của hơn 100.000 người Việt Nam mỗi năm, trong đó 84.500 người hút thuốc chủ động và 18.800 người tử vong do hít phải khói thuốc thụ động. Gánh nặng kinh tế do thuốc lá gây ra cho sức khỏe chiếm tới 1,14% GDP năm 2022, với tổng chi phí y tế ước tính 108,7 nghìn tỷ đồng.

Tháng 11/2024, Quốc hội đã ban hành Nghị quyết số 173/2024/QH15, thống nhất cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, chứa chấp, vận chuyển và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng trên toàn quốc kể từ năm 2025.

Dữ liệu từ Trung tâm Chống độc (Bệnh viện Bạch Mai) cho thấy số ca cấp cứu liên quan đến thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng đã giảm khoảng 70% trong 10 tháng sau lệnh cấm (từ trung bình 5–6 ca/tháng xuống còn 1–2 ca/tháng).

Về phía lực lượng chức năng, Bộ Công an ghi nhận trong 10 tháng đầu năm 2025 chỉ phát hiện 5 vụ vi phạm (khởi tố 2 vụ với 17 bị can), giảm mạnh so với con số 728 vụ và 883 đối tượng bị xử lý trong giai đoạn 2020 đến quý I/2024.

Cam kết bảo vệ thế hệ tương lai

Việt Nam là quốc gia đầu tiên ở châu Á và thứ hai trên thế giới phê chuẩn Công ước Liên Hợp Quốc về Quyền Trẻ em (CRC) vào năm 1990. Theo CRC, trẻ em có quyền được hưởng tiêu chuẩn sức khỏe cao nhất có thể (Điều 24), quyền được bảo vệ khỏi các chất ma túy và kích thích thần kinh (Điều 33), và mọi hoạt động liên quan đến trẻ em phải tuân thủ nguyên tắc "vì lợi ích tốt nhất của trẻ em" (Khoản 1 Điều 3).

Đồng thời, Việt Nam đã tham gia Công ước Khung về Kiểm soát Thuốc lá của WHO (FCTC) từ năm 2004 (có hiệu lực từ ngày 17/03/2005). Điều 13 của FCTC yêu cầu các quốc gia thành viên thực hiện cấm toàn diện quảng cáo, khuyến mại, tài trợ và cấm trưng bày sản phẩm thuốc lá tại các điểm bán lẻ. Việc kiểm soát thuốc lá cũng là chỉ tiêu trọng tâm (Chỉ tiêu 3.A) trong Mục tiêu Phát triển Bền vững (SDG 2030) của Liên Hợp Quốc.

Ở trong nước, khung pháp lý đã từng bước được hoàn thiện thông qua Điều 37 Hiến pháp năm 2013, Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá năm 2012 (hiệu lực từ ngày 01/05/2013), Luật Trẻ em năm 2016 (hiệu lực từ ngày 01/06/2017), cùng các Nghị định xử phạt hành chính như Nghị định 117/2020/NĐ-CP và Nghị định 98/2020/NĐ-CP. Tuy nhiên, trước sự xuất hiện của các sản phẩm thuốc lá mới, hệ thống pháp luật đòi hỏi phải có những điều chỉnh mang tính đột phá và quyết liệt hơn.

Nhằm tạo hành lang pháp lý mạnh mẽ, tháng 11/2024, Quốc hội đã ban hành Nghị quyết số 173/2024/QH15, thống nhất cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, chứa chấp, vận chuyển và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng trên toàn quốc kể từ năm 2025. Để khắc phục các khoảng trống pháp lý (như việc xử lý linh kiện rời, tinh dầu), Bộ Y tế đang hoàn thiện dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, dự kiến trình Quốc hội khóa XVI thông qua tại kỳ họp thứ 2 (tháng 10/2026) và có hiệu lực từ ngày 01/07/2027.

Dự thảo Luật sẽ bổ sung đầy đủ khái niệm và cấm triệt để mọi hành vi sản xuất, mua bán, xuất nhập khẩu thiết bị, linh kiện, dung dịch lắp ráp thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, túi ngậm nicotine, shisha. Ngoài ra, dự thảo cũng đề xuất cấm hoàn toàn mọi hình thức trưng bày sản phẩm thuốc lá tại điểm bán nhằm triệt phá kênh quảng cáo trá hình.

Việc thể chế hóa toàn diện lệnh cấm thuốc lá thế hệ mới chính là "lá chắn pháp lý" vững chắc, góp phần giúp Việt Nam đạt mục tiêu của Chiến lược quốc gia đến năm 2030: giảm tỷ lệ sử dụng thuốc lá ở nam giới xuống dưới 36%, nữ giới xuống dưới 1%, đồng thời bảo vệ trọn vẹn sức khỏe cho thế hệ tương lai.