Gỡ chồng chéo, đổi mới phương thức quản lý ngân sách

(BKTO) - Đánh giá hiệu quả đầu tư, đổi mới phương thức quản lý ngân sách theo kết quả và phân cấp thẩm quyền là những nội dung đáng chú ý trong Dự thảo Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất). Đồng tình với nội dung này song nhiều đại biểu Quốc hội (ĐBQH) cho rằng, để nguồn lực công phát huy hiệu quả, cần khắc phục tình trạng đánh giá chỉ dừng ở báo cáo, quy trình quản lý còn thiếu đồng bộ và phân cấp chưa đi liền với bảo đảm nguồn lực, trách nhiệm giải trình.

Kết quả đầu ra - thước đo hiệu quả sử dụng ngân sách

Đề xuất đánh giá hiệu quả đầu tư công trong Dự thảo Luật được các đại biểu nhìn nhận là bước tiến quan trọng trong đổi mới quản lý ngân sách, nhất là khi yêu cầu đặt ra không chỉ là sử dụng đúng nguồn lực mà còn phải tạo ra kết quả phát triển kinh tế - xã hội tương xứng. Tuy nhiên, vấn đề được các ĐBQH đặt ra là làm thế nào để những quy định về đánh giá hiệu quả thực sự tác động đến quyết định bố trí, sử dụng ngân sách, thay vì chỉ bổ sung thêm một khâu báo cáo trong quy trình quản lý.

Đại biểu Đỗ Đức Hiển (Đoàn ĐBQH TP. Hồ Chí Minh) cho rằng, quy định về đánh giá hiệu quả đầu tư chương trình, dự án và nhiệm vụ đầu tư công tại Dự thảo Luật là nội dung mới, thể chế hóa yêu cầu hạch toán hiệu quả kinh tế - xã hội trong phân bổ và sử dụng nguồn lực. Tuy nhiên, Dự thảo mới giao Chính phủ quy định quy trình đánh giá, còn tiêu chí đánh giá lại giao cho các Bộ, cơ quan ngang Bộ và cơ quan ở Trung ương tự quy định theo ngành, lĩnh vực. Cách thiết kế này có thể dẫn đến tình trạng tiêu chí đánh giá bị phân tán, thiếu thống nhất giữa các cơ quan đối với cùng một dự án. Đại biểu đề nghị Luật quy định khung tiêu chí đánh giá cơ bản, còn trình tự, thủ tục chi tiết giao Chính phủ quy định.

Từ yêu cầu đánh giá hiệu quả, đại biểu Nguyễn Hoàng Trường (Đoàn ĐBQH TP. Hà Nội) đề xuất bổ sung các tiêu chí định lượng và ngưỡng bắt buộc đánh giá lại đối với dự án đầu tư công.

“Đối với dự án chậm tiến độ quá 24 tháng, hoặc tổng mức đầu tư tăng từ 30% trở lên do nguyên nhân chủ quan, hoặc tỷ lệ giải ngân 2 năm liên tiếp dưới 50% dự toán, bắt buộc phải đánh giá lại toàn diện hiệu quả kinh tế - xã hội. Trường hợp đánh giá cho thấy dự án không còn hiệu quả, cấp có thẩm quyền quyết định chủ trương đầu tư phải quyết định dừng, cắt giảm hoặc chấm dứt dự án, điều chuyển vốn và xem xét trách nhiệm người đứng đầu, chủ đầu tư” - đại biểu Trường đề xuất.

Đáng chú ý, đại biểu Lê Trung Thành (Đoàn ĐBQH tỉnh An Giang) cho rằng, đánh giá hiệu quả chỉ thực sự có ý nghĩa khi kết quả được sử dụng làm căn cứ cho quyết định ngân sách ở những kỳ tiếp theo. Dự thảo đã quy định đánh giá hiệu quả đầu tư trong quá trình thực hiện, vận hành, khai thác sau đầu tư và yêu cầu báo cáo quyết toán thuyết minh kết quả, hiệu quả chi ngân sách. Tuy nhiên, căn cứ lập dự toán vẫn chủ yếu là tình hình thực hiện ngân sách năm trước, chưa thể hiện rõ yêu cầu sử dụng kết quả đánh giá hiệu quả để quyết định bố trí nguồn lực năm sau.

Theo đại biểu, nếu thiếu sự kết nối này, đánh giá hiệu quả có thể chỉ dừng ở báo cáo, trong khi phân bổ ngân sách vẫn chủ yếu dựa vào mức chi năm trước và nhu cầu đề xuất. Vì vậy, cần quy định rõ kết quả đánh giá thực hiện nhiệm vụ, chương trình, dự án là căn cứ bắt buộc khi lập dự toán; đồng thời sử dụng kết quả đó để xem xét tiếp tục, điều chỉnh hoặc chấm dứt nhiệm vụ, làm cơ sở phân bổ ngân sách kỳ sau.

Phân cấp, phân quyền đi đôi với phân bổ nguồn lực và trách nhiệm

Bên cạnh yêu cầu gắn ngân sách với hiệu quả đầu ra, các đại biểu cũng nhấn mạnh việc hợp nhất Luật Ngân sách nhà nước và Luật Đầu tư công cần khắc phục tình trạng quy trình chồng chéo và trách nhiệm chưa rõ ràng; tạo chuyển biến thực chất về phân cấp, phân quyền, đồng thời bảo đảm kỷ luật tài chính và trách nhiệm giải trình trong tổ chức, quản lý nguồn lực.

Theo đại biểu Nguyễn Thị Tuyến (Đoàn ĐBQH TP. Hà Nội), hợp nhất 2 Luật không nên là phép cộng cơ học các quy định hiện hành, mà cần thiết kế lại phương thức quản lý theo hướng thống nhất, minh bạch, hiệu quả và có cơ chế giải trình. Việc quản lý cũng cần chuyển từ chú trọng phân bổ nguồn lực sang hiệu quả sử dụng nguồn lực, gắn toàn bộ chu trình từ xác định nhu cầu, quyết định đầu tư, bố trí vốn, thực hiện đến nghiệm thu, quyết toán và đánh giá sau đầu tư. Trong đó, cần khắc phục tình trạng thiếu kết nối giữa kế hoạch đầu tư công trung hạn và kế hoạch tài chính 5 năm.

Ở góc độ trao quyền chủ động trong sử dụng ngân sách, đại biểu Lê Trung Thành đề nghị mở rộng cơ chế khoán và thanh toán theo kết quả, nhất là đối với khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Khi nhiệm vụ đã được giao khoán theo sản phẩm hoặc kết quả, phương thức thanh toán, quyết toán cần tương ứng, tránh tình trạng vẫn kiểm soát từng khoản chi theo cách quản lý đầu vào.

Đại biểu cũng đề nghị làm rõ phạm vi người đứng đầu, chủ nhiệm nhiệm vụ được chủ động điều chỉnh cơ cấu chi trong tổng kinh phí được duyệt, đồng thời xác định trách nhiệm về chất lượng, tiến độ và tính trung thực của hồ sơ. Đối với nghiên cứu khoa học, cần phân biệt rủi ro nghiên cứu được chấp nhận theo pháp luật với hành vi vi phạm trong sử dụng ngân sách.

Từ thực tiễn ngân sách cấp xã, đại biểu Nguyễn Minh Tâm (Đoàn ĐBQH tỉnh Quảng Trị) chỉ ra rằng nhiệm vụ của cấp xã tăng lên trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp, nhưng nguồn thu được phân cấp còn phụ thuộc vào những khoản nhỏ và khó dự báo. Nếu giao thêm nhiệm vụ mà không bảo đảm nguồn lực, cấp xã sẽ chịu áp lực thực hiện nhưng thiếu công cụ tài chính. Đại biểu đề nghị bổ sung nguyên tắc về tỷ lệ điều tiết tối thiểu nguồn thu được giữ lại cho ngân sách cấp xã.

Khi kết quả thực hiện được sử dụng làm căn cứ phân bổ ngân sách, quy trình đầu tư được vận hành thống nhất và nhiệm vụ được giao đi cùng nguồn lực tương ứng, hiệu quả quản lý ngân sách mới có thể được đo bằng kết quả thực tế, thay vì chỉ bằng mức độ hoàn thành thủ tục./.