Gỡ khó cho bài toán thiếu hụt nhân lực xây dựng

(BKTO) - Yêu cầu về tiến độ các dự án trọng điểm đang đối diện với nhiều thách thức, đặc biệt là vấn đề thiếu hụt lao động phục vụ thi công tại công trường. Trong bối cảnh đó, tăng cường đào tạo nhân lực, đi đôi với ứng dụng công nghệ từ khâu sản xuất vật liệu, đến thi công hiện trường là những giải pháp đang được các nhà thầu hướng tới.

Nan giải bài toán thiếu hụt lao động thi công

Ông Nguyễn Quốc Hiệp - Chủ tịch Hiệp hội Nhà thầu xây dựng Việt Nam (VACC) cho biết, bức tranh cạnh tranh của ngành xây dựng đã thay đổi nhanh chóng với nhiều thách thức đặt ra, ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động của nhà thầu.

Một trong những điểm nghẽn lớn nhất của ngành xây dựng hiện nay là tình trạng thiếu hụt nhân lực, khi nhiều dự án trọng điểm được khởi công, hoặc đang trong quá trình nước rút để hoàn thành đều đòi hỏi cần lượng lớn lao động tại công trường.

Chánh Văn phòng Bộ Xây dựng Lâm Văn Hoàng cho biết, bên cạnh các dự án khởi công, năm 2026, có 34 dự án/dự án thành phần cũng được lên kế hoạch hoàn thành. “Đây đều là các dự án trọng điểm, cần lượng lớn nhân công và thiết bị, khiến cho nhu cầu sử dụng lao động tăng rất cao” - ông Hoàng cho biết.

Hệ lụy của tình trạng này là dự án đứng trước nguy cơ trễ tiến độ; cũng như tạo ra cuộc đua cạnh tranh để hút nhân lực, đẩy giá nhân công tăng cao.

Đơn giá nhân công trong nhiều bộ định mức chỉ khoảng 350.000 đồng/ngày, trong khi thực tế doanh nghiệp phải trả từ 700.000 đồng đến 1 triệu đồng/ngày đối với lao động kỹ thuật.

Từ thực tiễn thi công các dự án trọng điểm, Chủ tịch Tập đoàn Đèo Cả, ông Hồ Minh Hoàng cho rằng, tình trạng cạnh tranh lao động bằng cách “trả giá nhân công”, thu hút nhân sự theo hướng thiếu lành mạnh đang gây ra những cú sốc lớn về nguồn nhân lực.

Trong khi đó, doanh nghiệp lại phải đối mặt với bài toán khó về tiền lương khi vừa phải bảo đảm đời sống người lao động, vừa không thể chạy đua vô hạn theo lạm phát và biến động thị trường.

Theo tính toán của Hiệp hội Nhà thầu xây dựng Việt Nam, với quy mô đầu tư công khoảng 1 triệu tỷ đồng, nguồn nhân lực hiện nay mới chỉ đáp ứng khoảng 50-60% nhu cầu thực tế. 

Tình trạng thiếu nhân lực, đặc biệt lao động trực tiếp tại công trường, đang tạo áp lực ngày càng rõ đối với các nhà thầu, cũng như ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ thi công các dự án.

Ông Lê Mạnh Hùng - Tổng Giám đốc Công ty CP Thiết bị và Dịch vụ TCE cho biết, việc tuyển dụng lao động kỹ thuật sẽ còn khó khăn hơn trong những năm tới, dù doanh nghiệp đã chủ động mở các lớp đào tạo lái cẩu, lái khoan và đưa ra thị trường khoảng 400 nhân lực nhưng con số này vẫn còn rất khiêm tốn so với nhu cầu thực tế.

Trong bối cảnh đó, các doanh nghiệp lớn có lợi thế tài chính nên dễ thu hút nhân sự, còn doanh nghiệp vừa và nhỏ gặp nhiều khó khăn trong tuyển dụng và giữ chân người lao động. “Với quy mô vốn trung bình, chủ yếu thi công ở cấp xã, chúng tôi đang gặp rất nhiều khó khăn về nhân công, do nhiều dự án lớn đã hút hết lao động trong vùng; chưa kể mặt bằng giá bị đẩy cao hơn nhiều so với dự toán khiến doanh nghiệp rất khó khăn, càng làm càng lỗ” - một doanh nghiệp trong lĩnh vực xây dựng tại tỉnh Hưng Yên cho biết.

Tăng cường đào tạo đi đôi với ứng dụng công nghệ…

Trong khi nhu cầu xây dựng tăng, việc tuyển dụng và duy trì lực lượng thi công ổn định gặp nhiều khó khăn, cùng với áp lực về chi phí, tiến độ và yêu cầu ngày càng cao về chất lượng, an toàn.

Từ thực tế đó, các chuyên gia, nhà thầu cho rằng, cần tăng cường công tác đào tạo, với sự phối hợp giữa cơ sở đào tạo và các doanh nghiệp xây dựng để bổ sung nguồn nhân lực có chất lượng ra công trường, vốn đang thiếu hụt nghiêm trọng.

Ông Đào Việt Hà - Phó Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Xây dựng Công trình đô thị cho rằng, bên cạnh yêu cầu về số lượng, nguồn nhân lực xây dựng còn cần cải thiện năng lực thực hành, khả năng thích ứng với môi trường sản xuất công nghiệp, kỹ năng làm việc nhóm và tiếp cận công nghệ mới. “Chương trình đào tạo cần cập nhật nhanh hơn với sự thay đổi của ngành, trong đó chú trọng BIM, công nghệ số, công nghệ thi công hiện đại và kỹ năng thực hành tại doanh nghiệp” - ông Hà cho biết.

Một đề xuất đáng chú ý là mô hình “cùng tuyển sinh - cùng đào tạo”, theo đó doanh nghiệp có thể chủ động đặt hàng nhu cầu nhân lực, tham gia góp ý chương trình, cử cán bộ tham gia đào tạo và tiếp nhận sinh viên thực tập. Nhà trường đồng thời xây dựng các module đào tạo ngắn hạn để đáp ứng nhu cầu bồi dưỡng, chuyển đổi kỹ năng cho đội ngũ đang làm việc tại doanh nghiệp. Đây cũng là tinh thần của mô hình ba nhà “Nhà trường, Doanh nghiệp và Nhà nước” được đề xuất, nhằm đưa đào tạo nghề gần hơn với yêu cầu thực tế của công trường.

Bổ sung thêm giải pháp cho vấn đề thiếu hụt nhân lực, Chủ tịch VACC cho rằng, cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ để giảm lao động thủ công, nâng năng suất và rút ngắn thời gian thi công. Đơn cử, việc áp dụng bê tông đúc sẵn, cấu kiện lắp ghép, cơ giới hóa và tự động hóa cần được nghiên cứu, lựa chọn và áp dụng phù hợp với từng loại công trình, điều kiện thi công và yêu cầu của dự án.

Chung khó khăn với nhiều doanh nghiệp lĩnh vực xây dựng, đại diện Công ty CP Đầu tư và Xây dựng Xuân Mai cho biết, nhà thầu hiện chịu đồng thời nhiều áp lực về thiếu lao động, chi phí nhân công, yêu cầu tiến độ, môi trường và an toàn. Một hướng tiếp cận đang được quan tâm là chuyển một phần công việc từ công trường vào nhà máy, qua đó tăng mức độ cơ giới hóa và kiểm soát chất lượng.

Hiện, các giải pháp đang được đơn vị triển khai để giảm phụ thuộc vào nguồn lao động tại hiện trường như: dầm dự ứng lực, sàn bán tiền chế, sàn rỗng Hollowcore, cầu thang đúc sẵn, tường Acotec, tấm tường bao che, ban công - lô gia và buồng vệ sinh đúc sẵn…

Từ góc độ tự động hóa, đại diện Newtecons chia sẻ việc doanh nghiệp đã thử nghiệm robot ở một số công đoạn hoàn thiện như bả, sơn và ốp lát. Theo chia sẻ tại chương trình, robot có thể đảm nhận khối lượng công việc lớn ở một số công đoạn, nhưng vẫn cần người vận hành, thiết lập và kiểm tra. 

Do đó, mục tiêu của tự động hóa trước mắt là tối ưu nguồn lực và giảm những công việc nặng nhọc, lặp lại hoặc có yếu tố rủi ro, chứ không phải thay thế hoàn toàn người lao động. 

Về lâu dài, các chuyên gia, nhà thầu xây dựng cho rằng cần tăng cường ứng dụng các công nghệ mới vào trong hoạt động thi công, từ việc nghiên cứu sử dụng các cấu kiện được sản xuất sẵn tại nhà máy, sau đó lắp ghép; ứng dụng công nghệ BIM để quản lý thông tin xuyên suốt vòng đời công trình, từ ý tưởng, thiết kế, đấu thầu, thi công đến vận hành… để giảm các chi phí phát sinh. Cùng với đó cần tăng cường phối hợp đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao để có khả năng làm chủ, ứng dụng khoa học, công nghệ vào trong thi công. 

Đại diện Bộ Xây dựng cho biết, các cơ quan chức năng ghi nhận tình trạng thiếu lao động cục bộ tại một số dự án và cho biết sẽ phối hợp hoàn thiện phương pháp xác định đơn giá nhân công, kết nối cung - cầu, đào tạo nghề và xử lý tình trạng thiếu hụt nhân lực tại các công trình có yêu cầu đặc thù. Việc sử dụng lao động nước ngoài được xem xét trên cơ sở nhu cầu thực tế và quy định pháp luật, đồng thời ưu tiên phát triển nguồn nhân lực trong nước.