Kiểm toán dự án hạ tầng: Đo lường hiệu quả đầu tư qua nhiều tiêu chí

(BKTO) - Trong bối cảnh Việt Nam bước vào giai đoạn đầu tư công với quy mô lớn, yêu cầu đặt ra không chỉ là đẩy nhanh tiến độ mà quan trọng hơn là nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực. Điều này đòi hỏi hoạt động kiểm toán không chỉ đánh giá tính tuân thủ trong thực hiện dự án mà còn phải xem xét mức độ hoàn thành mục tiêu đầu tư, hiệu quả khai thác và giá trị kinh tế - xã hội mà mỗi công trình mang lại - PGS,TS. Nguyễn Hồng Thái, chuyên gia nghiên cứu chính sách phát triển giao thông nhấn mạnh điều này qua trao đổi với Báo Kiểm toán.

Thưa ông, hạ tầng đồng bộ, hiện đại là nền tảng quan trọng cho tăng trưởng nhanh và bền vững. Ông đánh giá như thế nào về bức tranh hạ tầng Việt Nam sau 40 năm đổi mới, đặc biệt từ khi phát triển hạ tầng được xác định là một trong ba đột phá chiến lược tại Đại hội XI của Đảng năm 2011?

Sau gần bốn thập kỷ đổi mới, đặc biệt từ năm 2011 đến nay, Việt Nam đã đạt được nhiều kết quả quan trọng trong phát triển kết cấu hạ tầng.

Điều trước tiên cần ghi nhận là quyết tâm rất lớn của Đảng, Nhà nước và Chính phủ trong việc ưu tiên nguồn lực cho đầu tư hạ tầng. Nhờ đó, mạng lưới đường bộ cao tốc được mở rộng nhanh, nhiều cảng biển, cảng hàng không, cầu lớn, đường vành đai và các công trình hạ tầng chiến lược đã được đưa vào khai thác. Hạ tầng logistics, năng lượng và hạ tầng số cũng có nhiều chuyển biến tích cực, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Những thành tựu này không chỉ cải thiện khả năng kết nối giữa các vùng mà còn tạo điều kiện thu hút đầu tư, thúc đẩy phát triển công nghiệp, dịch vụ, du lịch và nâng cao chất lượng đời sống của người dân.

Bên cạnh những kết quả đáng khích lệ, cũng cần thẳng thắn nhìn nhận một số điểm nghẽn. Chất lượng chuẩn bị đầu tư ở một số dự án còn chưa đồng đều; quy hoạch giữa các loại hình hạ tầng chưa thật sự đồng bộ; công tác giải phóng mặt bằng còn kéo dài; dự báo nhu cầu ở một số dự án chưa sát với thực tế; trong khi nguồn lực đầu tư vẫn còn hạn chế so với nhu cầu phát triển.

Do đó, trong thời gian tới, cần tiếp tục hoàn thiện thể chế, nâng cao chất lượng quy hoạch, tăng cường phối hợp liên ngành và đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ trong quản lý đầu tư để nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Việt Nam đang bước vào giai đoạn đầu tư kết cấu hạ tầng với quy mô lớn nhất từ trước đến nay. Ông kỳ vọng diện mạo hệ thống hạ tầng quốc gia sẽ có những chuyển biến như thế nào khi kết thúc giai đoạn 2026-2030?

Giai đoạn 2026-2030 có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với quá trình hiện đại hóa hệ thống kết cấu hạ tầng quốc gia.

Với quyết tâm của Đảng, Nhà nước trong việc ưu tiên nguồn lực cho đầu tư phát triển, tôi kỳ vọng hệ thống hạ tầng quốc gia sẽ có những chuyển biến rõ nét cả về quy mô, chất lượng và tính kết nối.

Mạng lưới giao thông sẽ ngày càng đồng bộ giữa đường bộ, đường sắt, đường thủy, hàng hải và hàng không; các hành lang kinh tế và cực tăng trưởng sẽ được kết nối hiệu quả hơn; đồng thời hạ tầng số và hạ tầng xanh sẽ phát triển mạnh, đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế số và mục tiêu phát triển bền vững.

Tuy nhiên, thành công của giai đoạn này không chỉ được đo bằng số lượng công trình hoàn thành hay giá trị vốn đầu tư đã giải ngân, mà quan trọng hơn là hiệu quả khai thác, khả năng tạo động lực phát triển vùng và những giá trị kinh tế - xã hội mà các công trình mang lại trong dài hạn.

Quy mô khoảng 8,22 triệu tỷ đồng dành cho kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026-2030 thể hiện quyết tâm rất cao của Đảng, Nhà nước trong việc tạo nền tảng cho phát triển đất nước. Đồng thời, điều này cũng đặt ra yêu cầu phải sử dụng nguồn vốn một cách hiệu quả nhất. 

Thời gian qua, quản lý đầu tư công đã có nhiều chuyển biến tích cực về công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình. Tuy nhiên, trong giai đoạn mới, hiệu quả đầu tư cần được đánh giá trên toàn bộ vòng đời dự án, thay vì chỉ dựa vào tiến độ hay tỷ lệ giải ngân, cần đánh giá dự án theo năm tiêu chí: hiệu quả kinh tế, xã hội, môi trường, khai thác và quản trị; đồng thời đo lường bằng các chỉ số như giảm chi phí logistics, tăng kết nối vùng, thu hút đầu tư, tạo việc làm và giảm phát thải. Đây mới là những thước đo phản ánh đầy đủ giá trị của đầu tư công.

 

Trong bối cảnh đó, ông nhìn nhận như thế nào về vai trò của các cơ quan thanh tra, kiểm toán, đặc biệt là Kiểm toán nhà nước (KTNN) trong việc kiểm toán để đánh giá hiệu quả kinh tế - xã hội của các dự án đầu tư hạ tầng, nâng cao hiệu quả đầu tư công, tăng cường kỷ luật, kỷ cương tài chính? 

Trong những năm qua, cùng với việc hoàn thiện thể chế quản lý đầu tư công, hoạt động thanh tra, kiểm toán đã có nhiều chuyển biến tích cực, góp phần nâng cao tính công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình trong quản lý, sử dụng nguồn lực nhà nước.

Đặc biệt, KTNN đã thực hiện nhiều cuộc kiểm toán đối với các dự án đầu tư hạ tầng quy mô lớn, qua đó phát hiện những hạn chế trong từng giai đoạn của quá trình đầu tư và đưa ra nhiều kiến nghị có giá trị. Không ít kiến nghị đã được các bộ, ngành, địa phương tiếp thu, góp phần hoàn thiện cơ chế quản lý, phòng ngừa thất thoát, lãng phí và nâng cao hiệu quả đầu tư công. Đây là những kết quả rất đáng ghi nhận.

 

 

Tuy nhiên, trong bối cảnh quy mô đầu tư công ngày càng lớn và yêu cầu phát triển ngày càng cao, hoạt động kiểm toán cũng đứng trước yêu cầu phải tiếp tục đổi mới. Nếu chỉ dừng lại ở việc đánh giá tính tuân thủ hoặc tính đúng, tính đủ về tài chính thì chưa phản ánh đầy đủ giá trị mà một dự án đầu tư công mang lại cho nền kinh tế - xã hội.

Theo tôi, trong thời gian tới, KTNN cần tăng cường kiểm toán hoạt động và kiểm toán hiệu quả, tập trung đánh giá mức độ đạt được mục tiêu đầu tư, khả năng khai thác công trình, tác động đến phát triển kinh tế - xã hội, liên kết vùng, chất lượng môi trường và sự hài lòng của người dân. Điều này sẽ giúp hoạt động kiểm toán không chỉ phát hiện sai sót mà còn trở thành công cụ quan trọng hỗ trợ nâng cao chất lượng quản trị đầu tư công.

Qua kiểm toán các dự án đầu tư, KTNN chỉ ra một số vấn đề như chậm tiến độ, điều chỉnh tăng tổng mức đầu tư, thiếu tính đồng bộ, hiệu quả khai thác thấp hơn kỳ vọng... Theo ông, những phát hiện này phản ánh điều gì và đâu là nguyên nhân của thực trạng này?

 

Trước hết, cần nhìn nhận rằng những kết quả kiểm toán đã phản ánh khá toàn diện thực trạng triển khai đầu tư công hiện nay và là nguồn thông tin rất quan trọng để các cơ quan quản lý tiếp tục hoàn thiện chính sách, nâng cao chất lượng quản trị đầu tư. 

Việc chỉ ra những hạn chế và kiến nghị khắc phục nhằm hướng đến mục tiêu sử dụng hiệu quả hơn nguồn lực của Nhà nước và xã hội.

PGS,TS. Nguyễn Hồng Thái 

Thực tế cho thấy, trong thời gian qua, nhiều dự án hạ tầng trọng điểm đã hoàn thành, đưa vào khai thác đúng hoặc cơ bản đáp ứng tiến độ, tạo động lực phát triển cho nhiều địa phương và vùng kinh tế. Tuy nhiên, cũng cần thẳng thắn nhìn nhận rằng vẫn còn không ít dự án gặp khó khăn trong quá trình chuẩn bị đầu tư và tổ chức thực hiện.

Theo tôi, nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ bốn nhóm vấn đề:

Thứ nhất, chất lượng công tác chuẩn bị đầu tư ở một số dự án chưa cao; khảo sát, điều tra và dự báo nhu cầu chưa đầy đủ nên phải điều chỉnh trong quá trình thực hiện;

Thứ hai, công tác quy hoạch và phối hợp giữa các ngành, các cấp ở một số nơi còn thiếu đồng bộ, dẫn đến tình trạng một số công trình hoàn thành nhưng chưa phát huy hết công năng do thiếu kết nối;

Thứ ba, quá trình giải phóng mặt bằng, bố trí nguồn vốn và xử lý các thủ tục hành chính còn kéo dài, ảnh hưởng đến tiến độ và làm gia tăng chi phí đầu tư;

Thứ tư, năng lực quản lý dự án và ứng dụng công nghệ trong quản lý đầu tư ở một số chủ đầu tư, ban quản lý dự án còn chưa đồng đều.

Điều đáng lưu ý là lãng phí trong đầu tư công không chỉ thể hiện ở phần chi phí phát sinh hay vượt tổng mức đầu tư mà còn thể hiện ở việc công trình chậm đưa vào khai thác, khai thác dưới công suất thiết kế hoặc chưa đạt đầy đủ mục tiêu đầu tư ban đầu. Đây là dạng lãng phí gián tiếp nhưng có tác động rất lớn đến hiệu quả sử dụng nguồn lực quốc gia.

Để khắc phục tình trạng này, cần tiếp tục nâng cao chất lượng công tác chuẩn bị đầu tư, hoàn thiện hệ thống quy hoạch, tăng cường phối hợp liên ngành, đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý dự án và đặc biệt là tăng cường đánh giá hiệu quả sau đầu tư nhằm kịp thời điều chỉnh những bất cập trong quá trình khai thác công trình.

Định hướng của Đảng và Nhà nước hiện nay là chuyển mạnh từ quản lý theo tiến độ giải ngân sang quản lý theo kết quả đầu ra và hiệu quả đầu tư. Theo ông, KTNN cần đổi mới cách tiếp cận như thế nào khi kiểm toán lĩnh vực này để đáp ứng yêu cầu của giai đoạn phát triển mới?

Việc chuyển từ quản lý theo tiến độ giải ngân sang quản lý theo kết quả đầu ra và hiệu quả đầu tư là bước chuyển quan trọng trong quản trị đầu tư công. Đây là xu hướng phù hợp với thông lệ quốc tế, đồng thời đáp ứng yêu cầu phát triển của Việt Nam khi quy mô đầu tư ngày càng lớn và đòi hỏi ngày càng cao về hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Thời gian qua, KTNN đã từng bước mở rộng hoạt động kiểm toán theo hướng đánh giá hiệu quả, bên cạnh kiểm toán tài chính và kiểm toán tuân thủ. Đây là sự đổi mới tích cực, góp phần nâng cao chất lượng quản lý đầu tư công.

Tuy nhiên, trong giai đoạn mới, theo tôi, hoạt động kiểm toán cần tiếp tục chuyển mạnh từ việc đánh giá "chi đúng, chi đủ" sang đánh giá "đầu tư có hiệu quả hay không". Nghĩa là không chỉ xem xét tính tuân thủ trong quá trình thực hiện dự án mà còn cần đánh giá mức độ hoàn thành mục tiêu đầu tư, hiệu quả khai thác công trình và những giá trị kinh tế - xã hội mà dự án mang lại.

Xin trân trọng cảm ơn ông!