Liên thông dữ liệu: Ngăn trục lợi, nâng cao hiệu quả quản lý Quỹ Bảo hiểm thất nghiệp

(BKTO) - Trong bối cảnh trục lợi chính sách bảo hiểm thất nghiệp (BHTN) ngày càng diễn ra tinh vi, phức tạp, các chuyên gia nhấn mạnh việc đẩy mạnh chuyển đổi số, kết nối dữ liệu liên thông theo tinh thần của Luật Việc làm năm 2025 là yêu cầu tiết yếu và cần thiết để bảo đảm quản lý, sử dụng Quỹ BHTN minh bạch, hiệu quả.

Hành vi trục lợi ngày càng đa dạng, tinh vi

Theo thống kê của Bảo hiểm xã hội Việt Nam, giai đoạn 2020-2024 toàn hệ thống Bảo hiểm xã hội Việt Nam đã phát hiện và kịp thời dừng chi trả đối với 87.301 trường hợp vừa hưởng trợ cấp thất nghiệp, vừa có việc làm và đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc, qua đó ngăn chặn kịp thời nguy cơ chi sai khoảng 319 tỷ đồng từ Quỹ BHTN.

Riêng năm 2024, cơ quan Bảo hiểm xã hội cũng yêu cầu thu hồi về Quỹ BHTN số tiền hơn 980 triệu đồng đã được chi trả, thụ hưởng trợ cấp không đúng quy định.

Như vậy, có thể thấy, trục lợi chính sách BHTN không còn là hiện tượng đơn lẻ, cá biệt mà đã trở thành một vấn đề cần được kiểm soát chặt chẽ, hiệu quả hơn. Bởi, hành vi người lao động hoặc người sử dụng lao động gian lận, làm giả hồ sơ, thông tin để được hưởng trợ cấp thất nghiệp không đúng quy định sẽ dẫn đến thiệt hại cho Quỹ BHTN và ảnh hưởng đến quyền lợi của những người lao động khác.

Tại Tọa đàm, “Giải pháp ngăn chặn trục lợi, tăng tính tuân thủ trong thực thi bảo hiểm thất nghiệp” do Báo Dân trí tổ chức vừa qua, TS. Phạm Ngọc Toàn - Giám đốc Trung tâm Thông tin, phân tích dự báo chiến lược và dịch vụ công, thuộc Viện Khoa học Tổ chức nhà nước và Lao động (Bộ Nội vụ) cho biết, cùng với sự phát triển của thị trường lao động linh hoạt, các hình thức vi phạm liên quan BHTN cũng có nhiều biến đổi.

Theo ông Toàn, một số hành vi phổ biến hiện nay gồm: Người lao động đã có việc làm nhưng không khai báo để tiếp tục hưởng trợ cấp thất nghiệp; kê khai không trung thực về tình trạng việc làm; hợp thức hóa hồ sơ để đủ điều kiện hưởng chế độ. Đặc biệt nổi cộm là tình trạng người lao động đã có việc làm nhưng vẫn tiếp tục nhận trợ cấp thất nghiệp.

TS. Phạm Ngọc Toàn phân tích, thị trường lao động hiện nay đang xuất hiện nhiều loại hình việc làm mới, làm việc từ xa, làm việc trên nền tảng số và người lao động có xu hướng chuyển việc nhiều hơn trước. Điều này khiến việc theo dõi, cập nhật thông tin việc làm của người lao động trở nên phức tạp hơn, tạo ra những khoảng trống để một số đối tượng lợi dụng chính sách.

Làm rõ thêm vấn đề này từ góc độ triển khai chính sách, bà Vũ Thị Thanh Liễu - Phó Giám đốc Trung tâm Dịch vụ Việc làm Hà Nội cho hay, có nhiều trường hợp hưởng sai quy định về BHTN bắt nguồn từ việc người lao động thiếu hiểu biết pháp luật. Không ít người lao động hiểu rằng khoản tiền đóng BHTN là tài sản tích lũy cá nhân nên đương nhiên được hưởng. Nhiều người lao động khi đã có việc làm nhưng không nắm được quy định nên không đến khai báo tình trạng đã có việc làm với trung tâm dịch vụ việc làm để chấm dứt hưởng trợ cấp thất nghiệp…

Bên cạnh những người vô tình mắc phải các lỗi này song cũng không ít những trường hợp cố ý vi phạm. Có những người còn có tư duy ‘đánh cược’ rằng nếu chẳng may bị phát hiện, bị xử phạt thì mức xử phạt cũng rất thấp so với mức trợ cấp thất nghiệp mà họ được hưởng.

“Tuy nhiên, người lao động cần hiểu rằng, nếu người lao động vi phạm bị phát hiện thì không chỉ bị xử phạt hành chính mà còn bị thu hồi toàn bộ số tiền trợ cấp thất nghiệp mà Nhà nước đã chi trả, đồng thời không được bảo lưu toàn bộ thời gian đã tham gia BHTN trong quá khứ để hưởng trợ cấp thất nghiệp trong tương lai ” - bà Vũ Thanh Liễu nói và khẳng định: người lao động sẽ ‘thiệt đơn, thiệt kép’ nếu đề nghị hưởng trợ cấp thất nghiệp không đúng quy định.

Liên thông dữ liệu – chuyển từ bị động xử lý sang chủ động phòng ngừa

Để minh bạch hóa việc thực hiện chính sách BHTN, chủ động phòng ngừa, ngăn chặn các hành vi trục lợi Quỹ BHTN, các chuyên gia nhấn mạnh việc đẩy mạnh kết nối dữ liệu liên thông theo tinh thần của Luật Việc làm năm 2025.

Bà Vũ Thị Thanh Liễu chỉ ra thực tế, hiện nay dữ liệu giữa Trung tâm Dịch vụ việc làm và cơ quan Bảo hiểm xã hội vẫn chưa được liên thông đầy đủ. Đây là một trong những khó khăn lớn trong quá trình thực hiện chính sách BHTN

“Nhiều trường hợp chỉ được phát hiện đã có việc làm mới sau khi hồ sơ hưởng trợ cấp thất nghiệp được tiếp nhận hoặc chuyển sang cơ quan bảo hiểm xã hội thực hiện chi trả” - bà Liễu thông tin.

Việc thiếu công cụ đối chiếu dữ liệu ngay từ đầu khiến công tác ngăn chặn việc hưởng sai quy định còn nhiều hạn chế. Trong khi đó, quá trình thu hồi khoản trợ cấp đã chi trả sai thường kéo dài, tốn nhiều thời gian và nguồn lực, nhất là đối với lao động di cư thường xuyên thay đổi nơi cư trú.

“Khi phát sinh trường hợp phải thu hồi tiền trợ cấp thất nghiệp hưởng sai quy định, việc liên hệ với người lao động gặp rất nhiều trở ngại. Nhiều người rời khỏi nơi ở trọ, không còn làm việc tại doanh nghiệp cũ; còn nơi cư trú thường ở các tỉnh, thành phố xa Hà Nội cho nên việc đôn đốc, thu hồi gặp nhiều khó khăn” - bà Liễu chỉ ra thực tế.

Từ thực tế trên, các chuyên gia kỳ vọng, từ  01/01/2026, Luật Việc làm năm 2025 chính thức có hiệu lực với nhiều quy định mới nhằm nâng cao hiệu quả quản lý Quỹ BHTN sẽ góp phần tăng tính minh bạch và mở rộng diện bao phủ chính sách.

Một trong những điểm mới đáng chú ý là định hướng xây dựng hệ thống dữ liệu lao động - việc làm đồng bộ, kết nối với cơ sở dữ liệu của cơ quan bảo hiểm xã hội, cơ quan thuế và các cơ quan quản lý liên quan.

Theo bà Vũ Thị Thanh Liễu, khi hệ thống dữ liệu được liên thông, cơ quan chức năng có thể phát hiện sớm các trường hợp đã có việc làm nhưng vẫn đề nghị hưởng trợ cấp thất nghiệp hoặc tiếp tục nhận trợ cấp không đúng quy định. Việc ngăn chặn ngay từ đầu sẽ giúp tránh được chi trả sai và giảm rất nhiều khó khăn trong công tác thu hồi.

Đánh giá cao quy định trong Luật Việc làm song TS. Phạm Ngọc Toàn cũng chỉ rõ, việc kết nối dữ liệu là điều kiện cần nhưng chưa đủ. Ông chỉ ra ba “khoảng trống” lớn hiện nay, đó là: độ trễ trong cập nhật dữ liệu; tốc độ biến động nhanh của thị trường lao động; việc khai báo thông tin việc làm mới chưa kịp thời.

“Hiện nay chúng ta không thiếu dữ liệu, nhưng dữ liệu đang bị phân mảng ở nhiều nơi. Vấn đề cốt lõi là làm sao cập nhật dữ liệu theo thời gian thực và xây dựng được cơ chế đối soát tự động để đưa ra các cảnh báo sớm” – ông Toàn nhấn mạnh.

Theo các chuyên gia, khi dữ liệu được tích hợp và đối chiếu tự động, việc phát hiện dấu hiệu bất thường sẽ trở nên nhanh chóng hơn, giúp cơ quan quản lý chuyển từ bị động xử lý sang chủ động phòng ngừa. Đây là xu hướng quản trị hiện đại mà nhiều quốc gia đang áp dụng trong lĩnh vực an sinh xã hội.

Bên cạnh việc tăng cường ứng dụng công nghệ, Luật Việc làm năm 2025 còn quy định nguyên tắc quản lý Quỹ BHTN phải bảo đảm công khai, minh bạch, sử dụng đúng mục đích và an toàn quỹ. Đây được xem là cơ sở pháp lý quan trọng để nâng cao trách nhiệm giải trình của các cơ quan thực thi cũng như tăng cường hiệu quả giám sát từ các cơ quan chức năng và xã hội.